Cronoloxía (del griegu cronos, ‘tiempu' y logos, ‘estudiu') ye la ciencia que la so finalidá ye determinar l'orde temporal de los acontecimientos históricos; forma parte de la disciplina de la Historia.
El conceutu tamién ye utilizáu n'otres árees de la conocencia del ser humanu pa rellatar fechos non históricos n'orde cronolóxicu. L'orixe de la pallabra ye griegu, provién del Titan Cronos (Kronos) quien yera'l Titan del tiempu, padre de los primeros dioses
Cronoloxía Ye un términu que deriva d'un vocabulariu griegu. Ye una secuencia de fechos o acontecimientos ordenaos acordies coles feches en que se producen: el manual inclúi una cronoloxía de cada etapa histórica.
Eres
Dende'l puntu de vista cronolóxicu denominar era a un acontecimientu fixo y convencional dende'l cual empiézase a cuntar los años. Etimológicamente esta pallabra tien delles acepciones. Derivar de les llingües xermániques o de les llingües árabes. Otros atribúin la so formación a la pallabra llatina AERA, lletres iniciales de ab exordio regni Augusti, coles cualos designábase la era romana».:)
Antes de les Olimpiaes: Métodu de cronoloxía griega Antes de la introducción pol historiador de Sicilia, Timeo de Tauromenio, d'estremar el tiempu poles celebraciones, cada cuatro años, de los Xuegos Olímpicos, los historiadores de Grecia marcaben los años de la siguiente manera: Col nome d'unu de los arcontes de Zeus Col d'unu de los cinco éforos d'Esparta.
Les Olimpiaes La Era de les Olimpiaes, llamada asina por tener el so orixe nos Xuegos Olímpicos de Grecia, que se celebraben cada cuatro años, foi unu de les maneres más antigües de compulsar el tiempu. Se instituyó nel 776 e.C. y constaba de periodos de cuatro años.
Foi introducida mientres el reináu de Ptolomeo Filadelfos pol historiador, nacíu en Sicilia, Timeo de Tauromenio que la adoptó nos sos escritos por ser una manera de cómputu fácil y seguro. La primera que se menta ye la de Coarebus, anque nunca s'usó na vida civil, sinón na hestoria.
El primer añu de la era cristiana considérase como primer añu de la olimpiada 195, pero como los años de les Olimpiaes empezaben cola primer lluna llena, dempués del solsticiu de branu, escontra primeros de xunetu, que ye onde empiecen a cuntase les olimpiaes, resulta que los primeros seis meses d'un añu de la era cristiana correspuenden a los últimos seis meses d'un añu de les Olimpiaes. Los últimos seis meses del mesmu añu cristianu, correspuenden a los primeros seis meses d'otru añu de les Olimpiaes.
Un exemplu ilustrativu: cuando se diz que'l primer añu de la era cristiana correspuende al primeru de la 195 olimpiada, tien d'entendese que correspuenden solamente a los primeros seis meses del primer añu. Los primeros seis meses del primer añu de nuesa era correspuenden a los últimos seis meses del cuartu añu de la olimpiada anterior, 194. Asina'l segundu añu de la olimpiada 195 empezó'l 1ᵘ de xunetu del añu 2 d. C.
Era de la fundación de Roma Faía yá seis siglos qu'esistía Roma ensin que naide pensara investigar la dómina de la so fundación.
Catón el Vieyu (sieglu II e.C. ) afirmó que Roma fundaríase nel añu segundu de la séptima olimpiada: 752 e.C. Marcu Terencio Varrón ―contemporaneu d'Augustu― dixo que Roma fundaríase nel añu cuartu de la sesta olimpiada: 753 e.C. Los emperadores romanos adoptaron esti númberu.
Al respective de la era de la fundación de Roma ―o Era Anno Urbis Conditae―
Polibio: 751 e.C. Fabio Pictor: 747 e.C. Usher: 748 e.C. Isaac Newton en 627 e.C. Plutarco, Tácito, Dion, Aulo Gelio, Censorino, Baronio, Cicerón, Titu Liviu y Plinio bazcuyaron ente los cómputos de Catón y de Varrón.
Esiste un cómputu mediu que ye'l de los mármoles capitolinos, restu de les Doce Tables que Verrio Flacu, llibertu d'Augustu, asitia, según Suetonio, nun edificiu hemicíclico que fixera construyir en Penestra.
La era Anno Urbis Conditae (como la era Anno Domini) inda nun esistió n'antigüedá como un sistema cronolóxicu d'años civiles numberaos. La era de Roma nunca s'emplegó nes lleis, los actos públicos, nin nes inscripciones monumentales, siendo usada solamente por historiadores. Foi usada sistemáticamente escontra 400 per primer vegada, a saber pol historiador ibéricu Orosio (que, como Varrón, asitia la fundación de Roma en 753 e.C. ).
Según los historiadores modernos, Roma sería fundada nel sieglu VII e.C. (ente l'añu 700 y el 601 e.C. ).
Era de los cónsules Los romanos pal so cómputu civil sirvir de la Era de los cónsules y los nomes de los dos primeros maxistraos de la república sirvíen de fecha a tolos actos del gobiernu, fueren esteriores o interiores.
Falando con rigor nun puede considerase una era, porque nun esiste puntu de partida dende onde cuntar los años, al nun referise a una dómina concreta'l primeru d'aquella serie de nomes.
Si quixérase fechar un fechu dende l'establecimientu de la república fuera necesariu calcular el númberu d'eleiciones de cónsules y aun así, dende l'añu 60 del réxime consular esi métodu cesara de ser seguru, porque nel añu 304 de Roma asocedía lo siguiente: el poder supremo confiar a unos decemviros que lo caltuvieron dos años, los cónsules fueron delles vegaes reemplazaos por dictadores y frecuentemente por tribunos militares, la república quedó enforma tiempu apurrida a l'anarquía, nun prevaleció'l consuláu sinón dempués de trescurríos 85 años en continues vicisitúes.
Era xuliana La dómina de la era xuliana (del 45 e.C. ), ye la reforma que fizo Xuliu César nel calendariu romanu, ordenando que l'añu de la fundación de Roma (707), constara de 15 meses y en total de 445 díes, que l'añu siguiente (708), constara como 805, y cada cuartu añu tuviera 366 díes, introduciendo'l día adicional dempués de les caliendes de marzu, esto ye, el 24 de febreru, que'l so añu llamaría bisiestu, por resultar doble el sesto de les caliendes de marzu.
Xuliu César tamién estremó los meses nel númberu de díes qu'entá se caltienen y el calendariu romanu estremáu en caliendes, nones y idus, usar na mayoría de los documentos públicos d'Europa per espaciu de munchos sieglos y el so significáu yera'l siguiente: la calienda ye'l primer día de cada mes; los idus yeren los ocho díes centrales de cada mes: en marzu, en mayu, xunetu y ochobre (los meses llargos) empezaben el 15 y nos demás el 13 de cada mes; les nones yeren el 5ᵘ día de cada mes y el 7 de marzu, mayu, xunetu y ochobre.
Esta regla de caliendes, nones y idus ta entendida nel siguiente dísticu: Sex Majus nones, October, Julius et Mars Quatuor at reliqui dabit idus quidilibet octo.
Cuando queremos afaer la nuesa cronoloxía a la de los llatinos, añadamos un día, si referímonos a les nones y idus, y dos si referímonos a les caliendes. Cuando afaemos la so cronoloxía a la nuesa, quitamos los mesmos díes n'iguales dómines. Con al respective de aquellos trés dómines, cuntaben los díes escontra tras, restando, numberando los que faltaben pal so cumplimientu, poniendo n'ablativu'l día de la fecha, como tiempu fixu y determináu y n'acusativu la dómina a que se referíen, elidiendo die ante. En llatín clásicu, sicasí, yera más frecuente la espresión "ante diem (quintum) (kalendas, nones, idus)", tou n'acusativu.
Exemplu de too ello ta no siguiente: Calendis, nonis, idibus Aprilis, esto ye, nes caliendes, nones, y idus d'abril; Tertio (die ante) nones Aprilis, el 3 d'abril; Ante diem V idus Apriles" el día quintu antes de los idus, esto ye, el día 9ᵘ; Decimo caliendes maji, el décimu antes de les caliendes de mayu, el 22 d'abril.
El día que preciede o sigue a dalguna de los trés dómines, espresar cola preposición pridie y postridie, y ver en dellos exemplos, como los siguientes: Postridie idus julii, yera'l día dempués de los idus de xunetu, ye dicir el día 16; Pridie caliendes maji, yera'l 30 d'abril.
Los nomes de los meses romanos yeren los mesmos que los de la cultura occidental. El mes de xunetu llamábase quintilis hasta la llegada de Xuliu César al poder que camudó'l nome de xunetu. Agostu llamábase sextilis hasta la llegada al poder d'Octavio Augustu que camudó al nome d'agostu.
Per espaciu de 37 años, dende la muerte del dictador Xuliu César, cometióse un error grave nel calendariu romanu, cuntando un añu bisiestu, cada trés, en llugar de cada cuatro años, como si cada añu constara de 365 díes y 8 hores. Cuando s'afayó esti error trescurrieren trece intercalaciones en llugar de diez y l'añu empezaba con tres díes de retrasu.
Precisóse correxir otra vegada'l cómputu y mandar que cada unu de los dolce años siguientes contuviera 365 díes, ensin fracción d'hores y que nun hubiera añu bisiestu hasta l'añu de Roma 760ᵘ, que correspondía al 7ᵘ de la nuesa era.
Dende entós siguiéronse faciendo cálculos de los años ensin error y les naciones occidentales cristianes adoptaron la correición xuliana, entá dempués de xeneralizada l'adopción de la supuesta nacencia de Xesucristu, como principiu de la dómina.
Pa calcular el añu de Roma respectu al añu, antes o dempués de Xesucristu, si'l de Roma ye menor de 754, deducir del mesmu guarismu y el restu ye l'añu que se busca. Si l'añu de Roma ye menos de 754, deducir del so númberu la cifra 753 y el restu va ser l'añu de Xesucristu.
Unos exemplos pueden ayudar a entender lo dicho: Búscase l'añu antes de Xesucristu correspondiente al 685 de Roma. va tenese que faer la siguiente operación 754 - 685 (añu de Roma) = 69 años antes de Xesucristu búscase l'añu de Xesucristu correspondiente al 792 de Roma. va tenese que faer la siguiente operación (añu de Roma) 792 - 753 = 39 añu de Xesucristu.
Era cristiana La era cristiana o «era de la Encarnación», o Anno Domini (‘añu del Señor'), empezó'l primer día de xineru, na metá del cuartu añu de la olimpiada 194ª, l'añu 753 dende la fundación de Roma y el 4714 del periodu xulianu. Los años civiles de nuesa era parten d'esi momentu, que se representa como 1-1-1 00:00.
Esiste la certidume histórica de que'l primeru que fizo usu d'esti cómputu foi Dionisio el Exiguo, monxu escita y abá romanu col títulu de Recapitutatio Dionisi, pero cometió un error nel so cómputu d'unos cuantos años, que solo puede resolvese por un aproximamientu fundada na probabilidá.
La ventaya que resulta d'esta adopción p'afitar les feches anterior y posterior a la nacencia de Xesucristu nun puede amenorgase pol anacronismu de Dionisio, que'l so cálculu, a pesar de ser erróneu, foi xeneralmente adoptáu con tantu más motivu cuanto que dende fin del sieglu VI sirve de base a tolos sistemes de cronoloxía antigua y moderna. Vamos Dicir que la era cristiana, posterior nunos trés, cuatro o siete años a la nacencia de Xesucristu, correspuende con otres eres no siguiente:
Al añu 754ᵘ de la fundación de Roma (ye dicir AD 1 = AUC 754). Al añu 747ᵘ de la era de Nabonasar Al primeru de la Olimpiada 195ª Al 29ᵘ del reináu d'Augustu Al 1184ᵘ dende'l saquéu de Troya, según Diodoro, Eratóstenes y Apolodoro
Nel sieglu VII, la era anno Domini de Dionisio el Exiguo yera sabida en Roma (siquier alredor del añu 650 una estensión de la tabla de Pascues de Dionisio foi adoptada pola ilesia de Roma). Pero nesti sieglu la era cristiana nun s'usaba inda en Roma o na parte restante d'Italia. Ye'l monxu ya historiador inglés Beda el Venerable el primeru qu'utilizaba la era cristiana completa como un sistema cronolóxicu coherente, nel añu 731, pal fechar acontecimientos históricos. Por esa razón Beda pue ser consideráu como'l gran promotor de la era cristiana. L'adopción d'esta era facer en dellos países nes siguientes feches: N'Inglaterra nel sieglu VIII; En Francia a fines del sieglu VIII; N'Italia alredor del añu 1000; N'España, anque delles vegaes fixo usu d'esta era nel sieglu XI, nun foi xeneralmente adoptada uniformemente nos documentos públicos hasta la metá del sieglu XIV, nin en Portugal hasta l'añu 1415; Nel Imperiu Oriental y en Grecia nun se fixo un usu xeneral hasta dempués de tomar de Constantinopla, por Mahomet II en 1453.