thumb|250px|El filatelista, de François Barraud (1929). La filatelia ye l'afición por coleccionar y clasificar sellos, sobres y otros documentos postales, según estudiar la historia postal. Nos sellos queda representada parte de la historia nacional o rexonal de los países por aciu figures de personaxes pernomaos, monumentos, pintures, flora, fauna, historia postal, etc., asuntos d'interés pa los coleicionistes (filatelistes) y les persones arreyaes nesta materia.
Etimoloxía El vocablu filatelia deber al coleicionista francés Georges Herpin, quien lo propunxo nun artículu escritu pal periódicu -y collectionneur de Timbres Poste, de París, que salió publicáu'l 15 de payares de 1864. La pallabra formar de dos vocablos griegos: philos, que significa amante, amor, afición, y atelia, deriváu de la mesma de ateles, que significa pagáu primeramente o pagáu de mano.
Historia Prefilatelia Los historiadores concuerden que n'Exiptu, nel sieglu VI e.C., yá esistía un serviciu de tresporte de correspondencia oficial. Los manuscritos exipcios, escritos sobre papiru, tresportábense principalmente por aciu embarcaciones especiales que saleaben el ríu Nilu.
China, nel sieglu III e.C., foi'l primer país que cuntó con un serviciu postal entamáu y foi tamién el primeru n'emplegar el papel na so correspondencia.
Na América precolombina tamién hubo un sistema de relevos pa llevar mensaxes ya informes al tlatoani (señor gobernante) de los mexicas dende les llendes del so territoriu, por aciu corredores llamaos painani, según el chasqui cumplía la mesma función pal inca de los quechuas.
Los perses, mientres el reináu de Ciro el Grande (555 e.C.) establecieron un serviciu de postas. Toos estos servicios yeren solo pal treslláu de correspondencia oficial, el públicu polo xeneral nun tenía accesu a ellos.
Nos últimos años del sieglu XVII práuticamente tolos países disponíen de correos oficiales y tamién de correos particulares entamaos por comerciantes pal treslláu de la so correspondencia.
En 1625, mientres la dómina del cardenal Richelieu, Francia foi'l primer Estáu que tomó al so cargu direutamente la organización y esplotación de los servicios de correos.
Los primeros sellos postales Sir Rowland Hill, foi'l creador del sistema postal de prepago. Antes del so sistema, el serviciu postal pagar en destín, lo qu'apareyaba innumberables inconvenientes, tales como que'l destinatario negar a pagar el serviciu o nun dispunxera de los fondos pa faelo y los fraudes que diben dende quedase col dineru del serviciu, hasta l'usu del sistema p'a cencielles avisar qu'una persona taba bien o que tenía de faer daqué cuando recibiera l'avisu, ensin tener que pagar por ello.
El 14 de setiembre de 1839 el Ministeriu de l'Ayalga de Gran Bretaña convocó un concursu pa presentar propuestes pa un sellu postal adesivu. Presentáronse 2.700 proyeutos y finalmente escoyóse'l de Rowland Hill. Los sellos emitiéronse'l 6 de mayu de 1840, y el Penique Negru” foi'l primer sellu postal adesivu que circuló nel mundu. Emitiéronse 68.158.080 exemplares.
Dempués del "Black Penny", el cantón suizu de Zúrich foi'l segundu emisor de estampillas: el 21 de marzu de 1843 emitió los célebres 4 y 6 rappen. Dempués siguió Brasil, que'l 1 de xunetu de 1843 emitió una serie de sellos llamaos güeyos de güe, pola so paecencia colos marcos metálicos de los ventanos de los barcos, en valores de 30, 60 y 90 reis. España facer el 1 de xineru de 1850.
Tolos países fueron socesivamente enllantando la modalidá. En 1843 empezaron a usase en Suiza, y la primer nación americana que los emplegó foi Brasil nel mesmu añu. Siguiéron-y los Estaos Xuníos d'América en 1847, y dempués Chile en 1853; Méxicu y Uruguái en 1856; Perú un añu más tarde; Arxentina en 1858; Colombia y Venezuela en 1859; Nicaragua y Costa Rica en 1862; en 1865 son trés los países que llanzaron los sos primeros timbres postales: la República Dominicana, Hondures y Ecuador; Bolivia emitir en 1866; El Salvador en 1867; Paraguái en 1870; y un añu dempués Guatemala; Panamá llanzo'l so primer sellu en 1903, y Cuba, yá como nación independiente, en 1905.
Los primeros sellos, que yá veníen en pliegos, cortar con tisories, polo que teníen los cantos rectos. Más palantre (1854) añadióse una serie de llinies con perforaciones, que dexaben dixebralos limpiamente, ensin ferramientes auxiliares, y apaeció el dentáu.
El primer anunciu de prensa dedicáu a la filatelia apaeció en 1841 nel Times londinense y ye d'una moza coleicionista "deseosa d'empapelar la so tocador con sellos usaos". Llueu s'estendió'l coleicionismu, y apaecieron los primeros catálogos o llistes de sellos, con valor conveníu, en 1860 (Berger-Levrault) n'Estrasburgu y Poliquet en París). El primer álbum con buecos o caxellos p'asitiar los sellos, publicar Lallier en París, en 1862, y la primer revista filatélica ye The Monthly Intelligencer de Liverpool (Inglaterra). Siguió estendiéndose l'afición: en toles naciones formaron nucleu de filatelistes, de los que munchos s'estremaron polos sos estudios, les sos sobeyoses coleiciones o poles empreses comerciales que fundaron rellacionaes col sellu. Tamién surdieron nes ciudaes importantes asociaciones dedicaes al intercambiu filatélicu, y empezaron les ventes públiques y puyes, nes cualos llegar a algamar altos precios.
Fabricación, carauterístiques de los sellos postales y el so interés filatélicu
Na fabricación de los sellos utilicen tolos procedimientos gráficos (tipografía, litografía, grabáu de talla duce, huecograbado y fotografía); pero'l más bellu, ensin dulda, ye'l grabáu a buril sobre plancha metálica cola impresión por aciu la prensa llamada tórculo, denomináu calcografía. Esti procedimientu ye, amás, el más difícil de falsificar. Primero faise'l grabáu con buril, dempués muéyase'l papel que depués pasa a una prensa, onde -inda húmedu- imprímese fueya per fueya en máquines calcográfiques o en tórculo automáticu. Les fueyes pasen dempués a los revisadores qu'esaminen los pliegos y dixebren aquellos que s'atopen defectuosos. Una vegada ensuga la impresión, van les fueyes a la máquina numeradora -si numbérense-, depués a la engomadora, y cuando tán seques, a la que fai l'engatáu o furáu, que ye la última operación. Esti sistema, d'impresiones bien belles, ye lentu; por eso, pa les emisiones de grandes númberos empléguense'l huecograbado rotativu y la fotolitografía, procedimientos bien rápidos, nos que se fai'l dibuxu en papel y la imaxe ye tresportada al metal por procedimientos fotomecánicos.
Nel papel haber de tener en cuenta, aparte del color y la grosez, la filigrana o marca especial d'agua que puede estremase al bellume o por aciu el filigranoscopio, que consiste nuna pequeña bandexa de fondu planu y negru, na cual deposítase'l sellu pámpana abaxo; amugar con una gota de bencina y aína faise visible'l signu o lletres de la filigrana. Según seya ésta, el sellu puede pertenecer a una o otra emisión. Les filigranes son bien variaes y dalgunes bien interesaes.
El furáu o engatáu constitúi otru elementu distintivu, yá que esisten distintos tipos de dentáu (de peñe, de llinia), y clasifíquense según el númberu de dientes del sellu por cada 2 cm. Los antiguos nun taben furaos, anque lo mesmo asocede con delles emisiones modernes.
thumb|Centenariu de la Declaración d'Independencia de Méxicu.
La forma de los sellos ye bien variada; hai cuadraos, rectangulares, triangulares, hexagonales, romboidales, etc., y dientro d'estes formes les dimensiones son variadísimas, dende'l xigantescu sellu norteamericanu pa franquéu de periódicos de 1866, de 99 por 55 milímetros, hasta'l diminutu de la colonia británica de Victoria. Tocantes a los colores, esiste una gama bien estensa. Una forma de coleccionar ye axuntar variedaes de color. Llegar a estremar hasta 400 tonalidaes distintes.
Llámase valor facial el que lleva espresáu'l sellu de la moneda del país a que pertenez, y que bazcuya dende valores insignificantes (como'l sellu español d'un cuartu de céntimu de peseta) hasta valores elevadísimos (como'l de Kenia de 100 llibres esterlines). La tirada de cada emisión bazcuya tamién grandemente: haber d'unes docenes d'exemplares y otres de munchos millones.
Ye maraviyosu l'esbardie de maxín, talentu y arte de los artistes diseñadores de les viñetes; tópense detalles interesaos nes orles o inscripciones, composiciones harmóniques y equilibraes, rumbos de concepción, coloríos acertaos. Munchos constitúin verdaderes obres d'arte pola tema, la impresión delicada, l'harmonía de color y los bellos dibuxos.
Esisten el sellu tipu y les variedaes. El primeru ye'l proyeutáu, con carauterístiques, preciu, etc., bien determinaos; pero supongamos qu'una vegada empezada la emisión se inutiliza la máquina trepadora y hai qu'utilizar otra, el resultáu va ser tener sellos con dentáu distintu, que van constituyir una variedá. Como se va entender, les variedaes de cada tipu pueden ser munches o poques. Otru cambéu qu'alteria los sellos d'una emisión en tou o en parte son la sobrecarga y la habilitación, que consisten naquelles sobreimpresiones que s'imprimen con posteridá a la impresión xeneral. Pueden sirvir p'alteriar el so valor facial -sobrecarga-, modificar l'usu pal cual taba destináu -habilitación-, o pa indicar un cambéu de réxime na nación a que pertenez, como por casu, los que llevaben la habilitación HPN o "Habilitaos pola nación" n'España, tres el reináu de Sabela II.
Los sellos con errores o defectos algamen polo xeneral gran valor pol so escasu númberu. Pueden dase errores de color, si apaecen con color equivocáu. Otres vegaes apaez una parte del sellu imprimida en sentíu inversu, como'l famosu sellu aereu norteamericanu col avión invertíu. Llámase tête-bêche a la pareya de sellos en qu'unu ta invertíu totalmente. Si la placa deteriorar por accidentes imprevistos, salen dellos sellos defectuosos, y al ser reparaes planchar y siguir la tirada apaecen los llamaos retocaos. Otros errores son los d'orixe, por equivocación del artista, como'l sellu en qu'apaez Colón usando un antioyu que s'inventó 200 años dempués de la so muerte.
Les rareces ya intereses del mundu de los sellos son infinites; vamos llindanos a referir dalgunes. El sellu d'un centavu de la Guayana británica ("Magenta de 1 centavu"), de 1856, debe'l so altu valor a un descuidu de l'alministración británica, qu'escaeció unviar los pliegos de sellos a dicha colonia. Entós, el gobernador viose obligáu a faer una tirada modesta, na que estampó la so firma nos sellos pa evitar falsificaciones. En Rusia retiró una emisión que llevaba la efixe del zar, por considerar poco respetuosu que la figura imperial fuera abolgada pol matasellos. Otra estampilla bien buscada ye la brasilana que conmemora la visita del rei Carlos I de Portugal.
Tocantes a les temes, son infinitos. Hai sellos cartográficos, con mapes, como dalgunos d'Irlanda (Eire) y l'emisión de Turquía de 1922. Otros amuesen montes, como los sellos ecuatorianos, en qu'apaez el Chimborazo. Los ríos son bien reproducíos, como nos sellos canadianos de 1928 como'l San Llorienzo. El llagu Amatitlán apaez en dellos sellos de Guatemala. Ente les cascaes vamos citar la emisión arxentina del Iguazú. Los animales son temes recurrentes: la xirafa de Nyassa, el camellu nos de Touva, y l'orangután nos de Borneo, son bones muestres.
Les tiraes de los valores altos son llindaes, bazcuyen ente 10,000 y los 30,000 exemplares. Hai países bien aficionaos a les emisiones, como Turquía. Los valores filatélicos pueden ser enormes. El sellu citáu de la Guayana inglesa vendióse en puya por un valor de 9,5 millones de dólares.