Atarrabia (Villava en castellán y de forma cooficialN'eusquera Atarrabia ye la denominación cooficial xunto cola forma en castellán, Villava) ye una villa y un conceyu español de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Pamplona, na cuenca de Pamplona y a 4,3 km al nordeste de la capital de la comunidá, Pamplona, formando parte de la so área metropolitana. La so población ye de y el so términu municipal tien una superficie de siendo'l de menor tamañu de Navarra, polo que la so densidá de población ye bien alta.Páxina del conceyu de Villava
Denominación Esistió un bancia ente los historiadores navarros al respective de la denominación del asentamientu poblacional previu a la fundación de Villava por Sancho VI el Sabiu. Pa dalgunos, el nome antiguu de la llocalidá yera Atarrabia, anque esta hipótesis nun pudo ser demostrada con pruebes arqueolóxiques y/o documentales. Nun se sabe bien el significáu o orixe d'esti nome, anque paez claro que provién del eusquera.
Dellos llingüistes afirmen que'l nome podría provenir de "ate" (portiellu, foz), Arre (nome d'una llocalidá vecina) y "ibia" (el vau). Cerca de Villava y pa llegar al vecín pueblu d'Arre esiste un estrechu pasu onde'l ríu Ultzama se encajona y al que podría faer alusión el nome Atarrabia, que sería traducible "el vau de la foz d'Arre". Nun esiste unanimidá al respeutu, polo que queda nel campu de la especulación el significáu de Atarrabia. Sicasí, yá'l Fueru Xeneral de Navarra (escritu a mediaos del sieglu XII) denomina a la ponte de la Trinidá como "Ponte de Atarrabia".
Nel sieglu XII el rei Sancho VI el Sabiu funda xunto a l'aldega de Atarrabia una villa a la que concede los fueros del burgu nuevu de Pamplona. Como yera costume na dómina, el rei bautiza a la villa con un nome y concéde-y el de Villa noua (Villa Nueva). Trátase por tanto d'un nome romance similar al que tienen otres munches llocalidaes d'Europa, anque la fundación va realizar nuna zona vascófona de Navarra. L'actual nome de Villava ye frutu d'una evolución d'esti nome orixinal (Villanova -> Villaova -> Villava) col que la villa foi fundada y que ente los falantes d'eusquera tamién foi afechu a la ortografía y pronunciación euskérica como "Billeba" o "Billaba".
A finales del sieglu XX recuperar en Villava l'antiguu nome de "Atarrabia" y empezó a utilizase como nome n'eusquera de la población, siendo que'l Gobiernu de Navarra por decretu foral 543/1991 establecería pal conceyu dos denominaciones cooficiales: Villava y Atarrabia.
Llocalidaes estremeres Pamplona y Burlata al sur - suroeste, Ezkabarte al norte y Huarte al este sureste.
Historia Refundación nel añu 1184 por nel rei navarru Sancho VI.
La villa sufrió tanto les guerres napoleóniques como les guerres carlistes y a mediaos de dichu sieglu XIX empecipió'l so industrialización cola implantación de la industria papelero que darréu atraería fábriques de madera, de cartón y de llicores.
El Camín de Santiago El Camín de Santiago pela so vía francesa marcó la historia de la villa. Asitiada a escasos 35 km de Roncesvalles, d'antiguo suponía una dura xornada a cuerpu, polo que la mesma Villava y la "Trinidá d'Arre", convertir nel segundu puntu de descansu de los pelegrinos antes de xubir la cuesta de la cercana Pamplona. Anguaño, y con un Camín de Santiago más regláu pal gran públicu y per etapes, Villava convertir na puerta de Pamplona, la primera urbe del Camín na Península Ibérica. Los pelegrinos salen de Zubiri, y el cansanciu, al pasar pela ponte de la Trinidá y el Batán villavés, aconseyen el descansu nel modernu Albergue de Villava, del que se dotó'l conceyu; l'únicu de primer categoría na Comarca de Pamplona, a veres del ríu Ultzama.de Santiago en Villava
El nucleu históricu de Villava formáu pol so "Cai Mayor", escurre a lo llargo de dichu camino de pelegrinación y caltién el sabor medival de la ruta.
Demografía Villava ocupa'l 10ᵘ puestu como conceyu de mayor población de Navarra, con una población de habitantes en . de los que 5.207 son homes y 5.280 son muyeres. La so densidá de población ye de 258 hab/km². Pirámide de población
Esta estructura de la población ye típica del réxime demográficu modernu, con una evolución escontra l'avieyamientu de la población y l'amenorgamientu de la natalidá añal.
Evolución de la población
Inmigración
Política y alministración Alministración municipal L'alministración política de la villa realízase al traviés d'un Conceyu de xestión democrática que los sos componentes escoyer cada cuatro años por sufraxu universal. El censu eleutoral ta compuestu por tolos residentes empadronaos en Villava mayores de 18 años y nacionales d'España y de los otros países miembros de la Xunión Europea. Según lo dispuesto na Llei del Réxime Eleutoral Xeneral, qu'establez el númberu de conceyales elegibles en función de la población del conceyu, la Corporación Municipal de Villava ta formada por 17 conceyales. Anguaño y dende 2015, exerz el cargu Mikel Oteiza, de la formación independentista EH Bildu. La sede del consistoriu ta emplazada na Cai Mayor de la villa.
Alcaldes
+Llista d'alcaldes dende 1979PerioduNome del alcaldePartíu políticu 1979-1983 José M.ª Arrasate Olóriz AE 1983-1987 Emilio Carrasco Maya PSN-PSOE 1987-1991 Vicente Sabalza Martínez AE 1991-1995 Vicente Sabalza Martínez AE 1995-1996 Hilario Eransus Olleta UPN 1996-1999 Alfonso Ucar Zaratiegi UPN 1999-1999 Peio J. Monteano Sorbet EA 1999-2003 Alfonso Ucar Zaratiegui UPN 2003-2007 Alfonso Ucar Zaratiegui UPN 2007-2011 Peio Gurbindo Jiménez NaBai 2011-2015 Pedro Gastearena Bildu Dende 2015 Mikel Oteiza EH Bildu
Peio J. Monteano, alcalde pola Agrupación Eleutoral Atarrabia (candidatura impulsada por Eusko Alkartasuna) en 1999, presentó la so dimisión al nun sofitar Euskal Herritarrok, los sos socios d'aquel Gobiernu municipal, una moción qu'encamentaba a condergar un ataque contra un conceyal de la oposición d'Unión del Pueblu Navarro, rompiéndose asina'l pactu de gobiernu ente EA-Atarrabia, Izquierda Xunida de Navarra y EH y dando l'alcaldía a UPN.Ver más
Dende esa fecha y hasta xunu de 2007 ostentó'l conceyu UPN col sofitu del Partíu Socialista de Navarra. En 2007 la coalición Atarrabia-Nafarroa Bai (integrada por Eusko Alkartasuna, Aralar, Batzarre y Partíu Nacionalista Vascu) foi la llista más votada, llogrando seis conceyales; Unión del Pueblu Navarro llogró cinco conceyales, Aición Nacionalista Vasca trés, Partíu Socialista de Navarra dos y Izquierda Xunida de Navarra un conceyal.Resultaos eleiciones llocales 2007thumb|225px|Ikurriña xunto al Conceyu de Villava (2007).
La última actuación municipal realizada pola anterior corporación foi l'empedriáu y semipeatonalización de la cai Mayor y l'adecuación de la plaza principal de la villa integrándola nel parque Ribed. Dientro de los llabores a realizar pol nuevu Gobiernu ta l'ampliación del centru de Salú, la construcción d'una nueva "Casa de Cultura" y la construcción d'un nuevu Institutu comarcal d'enseñanza secundaria, por cuenta de que la crecedera demográfica menguó la ufierta de servicios públicos, esistiendo un ampliu consensu na realización de les anteriores aiciones.
N'ochobre de 2007 el plenu municipal decidió l'allugamientu de la ikurriña nun mástil cercanu al conceyu, siendo recurrida dicha decisión ante los tribunales per parte del Gobiernu de Navarra qu'alegó un presuntu incumplimientu de la Llei Foral de Símbolos. N'avientu de 2008 el Tribunal Cimeru de Xusticia de Navarra tornó'l recursu interpuestu pol consistoriu y envaloró los allegamientos del Gobiernu de Navarra, apreciando incumplimientu de dicha Llei de Símbolos al considerar que, magar qu'enseñar non ondeaba nel conceyu, el so allugamientu nel esterior del conceyu constituyía un subterfugio pa incumplir dicha Llei. El consistoriu recurrió la sentencia.L'alcalde de Villava asitia una ikurriña xunto al Consistoriu por orde del Plenu L'alcalde de Villava iza la ikurriña nun mástil de 10 metros xunto al Conceyu : Pello Gurbindo (NaBai) definir como una bandera «bien sentida» na villa N'abril del 2009 el consistoriu acató la llei y retiró la ikurriña, comprometiéndose los conceyales de NaBai a abonar les costes del procesu xudicial. Darréu l'Asociación Cultural Villava Atarrabia 2009 instaló una bandera navarra y una ikurrina en dos mástiles cercanos al Conceyu, y en mayu d'este mesmu añu'l Xulgáu de lo Contencioso-Alministrativu ordenó al Conceyu retirar tamién esta ikurrina.reodigital.com/alava/20090522/mas-actualidad/politica/xuez-ordena-inmediata-retirada-200905221243.html El xuez ordena la "inmediata" retirada de la ikurriña instalada nel esterior del Conceyu de Villava, El Correo 22 de mayu de 2009
Resultaos de les eleiciones municipales de 2015
Nes Eleiciones Municipales de 2015, EH Bildu llogró'l 39,25% de los votos y 8 conceyales, siguíu de Atarrabia-Geroa Bai (A-GBAI) que llogró 3 conceyales y el 18,58%. Siguiendo a estos dos formaciones atópase Unión del Pueblu Navarro (UPN) col 18,3% y 3 conceyales tamién. El restu de formaciones qu'allegaron a los comicios y llograron representación: Izquierda-Ezkerra (I-E) llogrando 10,46% y dos conceyales, y el Partíu Socialista de Navarra (PSN-PSOE) col 9,59% y un conceyal.
Eleiciones municipales en VillavaPartíu políticu20112015 Votos %Conceyales Votos %Conceyales Euskal Herria Bildu (EH Bildu) 24,75% 5 39,25% 8 Atarrabia-Geroa Bai (A-GBAI) 24,53% 5 18,58% 3 Unión del Pueblu Navarro (UPN) 22,36% 4 18,3% 3 Izquierda-Ezkerra (I-E) 5,32% 1 10,46% 2 Partíu Socialista de Navarra (PSN-PSOE) 8,99% 1 9,59% 1
Economía Cunta con un polígonu industrial nel que s'agospien distintes empreses, destacando les sos tiendes dedicaes a moblame de llar.
La crecedera de la ciudá escosando'l so suelu urbanizable, integró nel so nucleu diverses empreses, proyeutándose al mediu plazu la so salida.
Monumentos y llugares d'interés
Monumentos relixosos La redolada de la Trinidá d'Arre Al pie de una ponte medieval de seis arcos sobre'l ríu Ultzama, atópase l'actual "Albergue de pelegrinos"L'Albergue dispón de cames con cobertores, duches d'agua caliente y cocina xestionáu polos Hermanos Maristes, que nel so día se destinara a Ermita en devoción a la "Santísima Trinidá", conventu y hospital. Trátase d'un conxuntu que caltién l'ábside románicu d'una ilesia del sieglu XIII anque nun esiste documentación escrita d'esti edificiu hasta'l sieglu XVI, dependiente de Roncesvalles, periodu nel que cuntaba con 622 clérigos.Enciclopedia Auñamendi sobre'l conxuntu de la Trinidá, que recueye una afirmación de M. Núñez de Cepeda: Lo cual considérase daqué estrañu, pos nun apaez citáu nos documentos de la dómina. (La Trinidá esta en términu d'Arre, Ezkabarte).
La ermita anque d'estilu románicu tardíu (S XIII) ta bien reformada y anguaño solo caltién l'ábside orixinal, ya inclusive esti atópase práuticamente ocultu pol albergue de pelegrinos y la vivienda de los Maristes. L'ábside o cabecera ta estremáu en 5 llenzos por contrafuertes y ta cubiertu por una bóveda de fornu. Nos llenzos reparen ventanal de mediu puntu, dexando dos d'ellos el pasu de lluz al interior de la ermita. L'interior ta formáu por una nave de tres tramos bóveda de cañón abovedada en cañón y parés enlucidas. La portada d'accesu ye tamién de mediu puntu y ta debaxo d'un gran pórticu que sofita la vivienda Marista.
Ilesia de San Andrés Empecipiada n'estilu renacentista a mediaos del sieglu XVI, el modernu edificiu católicu actual, asitiáu xunto al Conceyu, data de la segunda metá del sieglu XX y conserva d'aquella primitiva construcción la "Capiya de la Soledá", de planta circular y realizada a finales del sieglu XVIII.
Ilesia de La nuesa Señora del Rosariu (Dominicos) Construyíu en 1911 como casín "Besta Jira" adquirir los P.P. Dominicos en 1915 pa destinalo a colexu ("Berrio Ochoa") y Seminariu Dominicu.