Maria da Fonte, ou Revolta do Miño, é o nome dado a unha revolta popular ocorrida en Portugal na primavera de 1846 contra o goberno cartista presidido por António Bernardo da Costa Cabral.

A sublevación foi resultado das tensións sociais remanentes das guerras liberais, agravadas polo gran descontento popular xerado polas novas leis de recrutamento militar que as seguiron, polos cambios fiscais e pola prohibición de realizar enterramentos no interior das igrexas.

Iniciouse na zona de Póvoa de Lanhoso (Miño) unha sublevación popular que se foi progresivamente estendendo a todo o norte de Portugal. A instigadora dos motíns iniciais foi unha muller do pobo chamada Maria, natural da freguesía de Fontarcada, polo que sería logo coñecida polo alcume de Maria da Fonte. Como a fase inicial do movemento insurreccional tivo unha forte compoñente feminina, acabou por ser ese o nome dado á revolta.

A sublevación propagouse despois ao resto do país e provocou a substitución do goberno de Costa Cabral por un presidido por Pedro de Sousa Holstein, 1º duque de Palmela. Logo, nun golpe palaciano coñecido como a Emboscada, o 6 de outubro daquel ano, a raíña María II destituíu o goberno e nomeou o mariscal João Carlos de Saldanha Oliveira e Daun, 1º Duque de Saldanha, para constituír un novo ministerio, provocando isto que a insurrección se intensificase.

O resultado foi unha nova guerra civil de 8 meses, a Patuleia, que rematou coa sinatura da Convención de Gramido, o 30 de xuño de 1847, tras a intervención de forzas militares estranxeiras ao abrigo da Cuádrupla Alianza.

A Revolución de Maria da Fonte (abril e maio de 1846)

O contexto da revolta miniatura|António Bernardo da Costa Cabral A partir de 1842 foi instaurado en Portugal un réxime, por moitos entón considerado despótico, que tiña por líder a António Bernardo da Costa Cabral, un dos xefes do movemento constitucionalista de 1842, apoiado, entre outros, por seu irmán José Bernardo da Silva Cabral, 1º conde de Cabral (de aí o alcume popular de goberno dos Cabrais ou cabralismo).

No intento de crear as estruturas dun estado moderno, Costa Cabral impulsou reformas e obras importantes. Para conseguir este obxectivo, o goberno comezou a traballar en privilexios instalados e hábitos moi arraigados. E, sobre todo, debido a que a reorganización tributaria e as subas de impostos fixéronse imprescindibles, Costa Cabral viuse obrigado a promover medidas para cambiar a estrutura tributaria, coa introdución do imposto sobre a propiedade. Fronte a estas medidas, a poboación rural revolveuse de forma espontánea e violenta.

Co goberno mantendo un reformismo que exacerbaba aos grupos miguelistas (partidarios de Miguel I), inimigos da aplicación do liberalismo, o descontento foi crecendo rapidamente, espertando vellos resentimentos das guerras liberais da década anterior. Os miguelistas, derrotados pero cun goberno na clandestinidade, con D. Miguel no exilio, usando os seus simpatizantes, alimentaron e aproveitaron o descontento popular, soñando con restaurar o absolutismo. En zonas rurais máis afastadas e suxeitas a unha maior conciencia relixiosa, especialmente no Alto Minho e Trás-os-Montes, pontificaban os axentes máis adversos á constitución de partidos políticos, e ferozmente anti-liberais. De feito, a guerra civil entre liberais e miguelistas, aínda que rematou oficialmente o 26 de maio de 1834, coa firma da Convención de Évora-Monte, continuou dividindo os portugueses.

Neste contexto de acendida contestación contra o goberno, a aparición de novos requisitos tributarios, o censo de bens e a creación de matrices de terras, chamadas de xeito significativo pola xente "as papeletas da ladroeira", para a avaliación de impostos e un maior rigor na contratación militar, levaron ao límite os ánimos das poboacións rurais. Non obstante, a mecha prendeu cun asunto que aparentemente tería menos impacto: por decreto do 28 de setembro de 1844 prohibíronse os enterros nas igrexas e impúxose o depósito dos restos do falecido, despois de que se rexistrase a morte e se obtivese licenza sanitaria, nos cemiterios construídos a campo aberto.

Por vía da nova regulamentación dos servizos de saúde, o pobo tiña que romper coa tradición de moitos séculos de enterrar os defuntos nas igrexas, esperar que o delegado de saúde certificase o óbito e, despois pagar os gastos do funeral.

Inicialmente a norma foi bastante ignorada, xa que eran poucos os cemiterios, pois a pesar da lei das taxas e da construción de cemiterios que databa do 21 de setembro de 1835, nunca fóra cumprida dada a pobreza en que se vivía na época, agravada pola crise económica resultante da guerra civil e pola praga da pataca e a seca que asolaran o país durante boa parte da década anterior. Con todo, cando as autoridades decidiron impor as novas regras de enterramento, o pobo, enfadado polo resentimento acumulado, ergueuse violentamente contra o que consideraba a prepotencia dos políticos liberais.

O propio clero máis conservador falaba da lei da prohibición dos enterros nas igrexas como anti-relixiosa e afirmaba que levaba o "selo do diaño e da masonaria".

Para complicar a situación, a raíña Maria II, que a 8 de setembro de 1845 concedera o título de conde de Tomar a Costa Cabral, era vista como demasiado próxima aos Cabrais, non mantendo un distanciamento que permitise resgardar a monarquía do descontento popular.

Maria da Fonte e os motíns iniciais Despois de múltiples incidentes e disturbios illados, ocorridos por todo o país, pero con maior protagonismo no norte, o causante da revolta foi un feito moi trivial: a morte, o 21 de marzo de 1846, da anciá Custódia Teresa, habitante do lugar de Simães na freguesía de Fontarcada, nos arredores de Póvoa de Lanhoso.

Cando, na mañá do día seguinte, 22 de marzo de 1846, un grupo de veciños, onde predominaban as mulleres, decidiron proceder ao enterro da falecida na Igrexa do Mosteiro de Fonte Arcada, sen autorización da Xunta de Saúde e sen ter en conta as normas legais, as autoridades decidiron intervir. O motivo da dureza da intervención parece ser que xa era o segundo incidente deste tipo ese ano, xa que hai rexistros de graves disturbios en Fonte Arcada o 20 de xaneiro de 1846, cando foi enterrado José Joaquim Ribeiro.

No enterro de Custódia Teresa, a xente golpeou o comisario sanitario e non permitiu que este certificase a morte, nin os membros da familia aceptaron pagar a taxa de covato. O enterro fíxose ademais sen acompañamento relixioso, xa que o párroco rexeitara participar no desacato, aínda que a xente alegase que o facía por motivos relixiosos, xa que se o corpo estaba enterrado fóra da igrexa, en calquera outro chan que non fose o do templo, o "morto estaría desprotexido".

Quizais porque consideraron que as autoridades teñen menos probabilidades de actuar violentamente contra as mulleres, parece que estas tiveron un papel protagonista nos acontecementos e foi ás mulleres do lugar de Simães ás que se culpou principalmente. Esta imaxe do liderado feminino tamén pode resultar do xeito en que o suceso foi descrito polas autoridades, que buscaban minimizar os incidentes atribuíndoos a grupos de "beatas fanatizadas polos apostólicos".

Á vista dos feitos, as autoridades decidiron arrestar ao xefe da sublevación e proceder á exhumación do cadáver e ao seu enterro nos terreos destinados ao cemiterio. Con este fin, o 24 de marzo dirixíronse á parroquia, sendo recibidos por pedradas da poboación armada, que ía armada con fouces, chuzos e paus. Ao non poder exhumar o corpo, arrestaron a catro mulleres ás que consideraban as líderes dos incidentes dos días anteriores: Joaquina Carneira, Maria Custódia Milagreta, Maria da Mota e Maria Vidas. miniatura| O Pai Casimiro José Vieira Cando o 27 de marzo as prisioneiras ían ser oídas polo xuíz, as campás tocaron a rebelión, reunindo á xente, que marchou dende o cruceiro ata a vila para abrir as portas da prisión con machados. Á cabeza deste grupo, confiados en que non se atreverían a disparar a mulleres, atopábanse algunhas mulleres novas, entre elas, vestidas de vermello, Maria Angelina, a irmá do zapateiro de Simães, que foi a primeira en golpear co machado a porta do cárcere.

Cando as autoridades intentaron identificar aos insurxentes colocaron na parte superior da lista á moza Maria Angelina. O seu irmán contou despois ao padre Casimiro José Vieira (que incluíu o testemuño nos seus Apontamentos para a História da Revolução do Minho em 1846 ou da Maria da Fonte) que foi a máis famosa só porque ía vestida de vermello. Como os espectadores se negaron a identificar aos amotinados, foi rexistrada simplemente como Maria da Fonte Arcada, despois abreviada por Maria da Fonte.

Non obstante, sobre este asunto, as opinións difiren, xa que nos anos inmediatos moitas Marias da Fonte apareceron no norte de Portugal, alegando, con maior ou menor xustiza, a gloria do nome. A identificación con Maria Angelina, de Simães, que de feito foi procesada e pronunciada nos disturbios en Póvoa de Lanhoso, parece a máis crible, xa que o padre Casimiro José Vieira era un setembrista convencido, que xogou un papel importante nos acontecementos da Revolución de María da Fonte e que viviu de preto os acontecementos.

Outra explicación alternativa, que colle unha gran verosimilitude, dado o marco social e político dos acontecementos, é que o alcume de Maria da Fonte era un epíteto despectivo lanzado polos políticos cabralistas para designar colectivamente ás mulleres que, convenientemente para a versión que minimizou os incidentes, parecían liderar a contestación. Entón, en vez dunha Maria da Fonte, teriamos unha multitude de Marias. Despois, romantizada pola intelectualidade da época, Maria da Fonte converteríase no epítome das virtudes bélicas das mulleres do norte de Portugal, pasando de ser unha defensora das ideas reaccionarias, materializada en costumes atávicos, á auténtica expresión do desexo de liberdade da alma popular.

De todos os xeitos, grazas a Camilo Castelo Branco, o nome da taberneira Maria Luísa Balaio tamén recibiu moita atención e, moitos anos despois, en 1883, o xornal O Comércio de Portugal aínda informaba de que "na noite do 7 ao 8 de decembro de 1874, morreu na parroquia de Verim, Ana Maria Esteves, nacida en Santiago de Oliveira, casada con António Joaquim Lopes da Silva daquela parroquia de Verim e que fora a infame Maria da Fonte".

A xeneralización da revolta Nos días seguintes sucedéronse casos idénticos, estendéndose a revolta a todo o Minho. Poucos días despois, na veciña parroquia de Galegos, outros veciños enterraron a Francisco Lage no "chan debido". As autoridades volveron emitir ordes de arresto, pero só arrestaron a Josefa Caetana, que foi enviada á prisión de Braga. Con todo, ao cruzar a Serra do Carvalho, os seis policías que a levaban foron agredidos por centos de mulleres, que liberaron a prisioneira. miniatura|Revolta de Maria da Fonte, en A Ilustração, v. II, 1846, p. 71. En poucas semanas os disturbios estendéronse por Minho e Trás-os-Montes e máis tarde ata Beiras e Estremadura, gañando progresivamente un carácter político mediante a organización de xuntas revolucionarias que tomaron o poder localmente e rexeitaron a obediencia ao goberno. Xa non se trataba de Marias da Fonte, senón que o país afrontaba un movemento insurreccional sen precedentes.

A alarma xa estaba moi estendida en Lisboa, especialmente cando se soubo que en dúas cidades importantes, Santarém e Porto, organizáronse sublevacións. Os disturbios multiplicáronse rapidamente, tomando a forma dun grave levantamento que se daba en boa parte do país.