A xeografía (provén do latín geographĭa e este do grego γεωγραφία, 'descrición da Terra', composto de "η γη" (hê gê) a Terra e "γραφειν" [graphein] describir, debuxar) é a ciencia que ten por obxectivo o estudo e a representación gráfica da superficie terrestre así como a distribución espacial de fenómenos significativos na paisaxe.Ortega Valcárcel, J (2000), «O termo xeografía aparece entre os gregos no século III a.C., utilizado para identificar a representación gráfica da Terra, a súa imaxe ou pintura. Este é o sentido que lle dá Eratóstenes». Los horizontes de la Geografía,Ed. Ariel, p 41. Tamén estuda a relación recíproca entre a superficie terrestre e a Lúa e o Sol (xeografía matemática), e entre os humanos e o ambiente (xeografía humana). Un dos temas centrais da xeografía é a relación entre o ser humano e a natureza. A natureza enténdese aquí como as forzas que xeraron ou contribúen a moldear o espazo xeográfico, é dicir, a dinámica e interaccións que existen entre a atmosfera, litosfera, hidrosfera e biosfera.
O primeiro autor en utilizar a palabra xeografía foi Eratóstenes (276 - 194 a. C.) nunha obra hoxe en día perdida. Con todo, a fundación da xeografía atribúeselle ao tamén considerado pai da historia, Heródoto (484 - 425 a. C.). Para os gregos é a descrición racional da Terra, e particularmente para Estrabón, é o estudo das distintas rexións humanas como base para a formación política.
Existen catro tradicións históricas na investigación xeográfica, as cales son: a análise espacial de fenómenos naturais e humanos, os estudos do territorio (do lugar á rexión), o estudo da relación entre o ser humano e a súa contorna, e a investigación das ciencias da Terra.Pattinson, W.D. (1964). The Four Traditions of Geography, Journal of Geography, pp. 211–216. http://www.geog.ucsb.edu/~kclarke/G200B/four_20traditions_20of_20geography.pdf
A xeografía moderna é unha disciplina cuxo obxectivo primordial é a explicación de toda unha serie de fenómenos naturais e sociais e non se refire só á localización deses fenómenos, senón que tamén estuda como son e como cambiaron para chegar a ser o que son. A xeografía divídese en dúas ramas principais, a saber, xeografía xeral e xeografía rexional.
Isto quere dicir que a xeografía é unha ciencia que se cuestiona simultaneamente polas pegadas deixadas polas sociedades (desenvolvemento dos espazos) ou a natureza (oroxénese das montañas, impacto do clima, etc.); así mesmo, a dinámica e organización espacial das sociedades e á súa vez as do medio físico (como o cambio climático ou o aumento do nivel medio do mar). É por iso que a xeografía interésase nos fundamentos (físicos e humanos) así como nas dinámicas (demográficas, socio-económicas, culturais, climáticas, bioxeográficas, xeomorfolóxicas) que teñen lugar nas distintas rexións. Doutra banda esta disciplina comezou a integrar aos poucos diversos campos culturais, como a pintura paisaxista, a literatura descritiva e inclusive o cine.
Concepto Nun sentido clásico a xeografía é a descrición da Terra, pero hoxe en día, ademais de describila, a xeografía trata de explicala. Considérase á xeografía como unha ciencia que aglutina a todas as demais ciencias, tanto naturais como sociais, desde a historia ata as matemáticas, xa que os obxectos de estudo da xeografía son moitos e moi variados. Con todo, a perspectiva da xeografía é diferente; estuda os modos de organización do espazo terrestre, a distribución dos elementos que compoñen, entre outros, a paisaxe, as súas formas e as súas poboacións. Ademais, establece unha dialéctica entre a explicación e a descrición da paisaxe; e entre o método inductivo e o deductivo. Para iso estes elementos deben ser elixidos, seleccionados, ordenados, xulgados e presentados. A análise leva ao xeógrafo comprender os modos de organización no espazo.
Fundamentos miniatura|Os mapas, como esta representación do século XVII de Pembrokeshire, son un elemento central no estudo da xeografía.|250x250pxminiatura|Un sistema de coordenadas cartesianas tridimensional destro que se utiliza para indicar posicións no espazo.|250x250pxA xeografía é o estudo sistemático da Terra das súas características e os fenómenos que teñen lugar nela (noutros corpos celestes especifícanse, como xeografía de Marte, ou se lles dá outro nome, como areografía no caso de Marte, ou selenografía no caso da Lúa, ou planetografía para o caso xeral). Para que algo entre no ámbito da xeografía, xeralmente necesita algún tipo de compoñente espacial que poida colocarse nun mapa, como coordenadas, nomes de lugares ou enderezos. Isto levou a que a xeografía se asocie coa cartografía e os nomes de lugares. Aínda que moitos xeógrafos teñen formación en toponimia e cartoloxía, esta non é a súa principal preocupación. Os xeógrafos estudan a distribución espacial e temporal dos fenómenos, procesos e características da Terra, así como a interacción dos seres humanos coa súa contorna. Dado que o espazo e o lugar inflúen en diversos ámbitos, como a economía, a saúde, o clima, as plantas e os animais, a xeografía é unha disciplina altamente interdisciplinaria. A natureza interdisciplinaria do enfoque xeográfico depende da atención que se preste á relación entre os fenómenos físicos e humanos e os seus patróns espaciais.
Aínda que reducir a xeografía a uns poucos conceptos clave é extremadamente difícil e obxecto dun intenso debate dentro da disciplina, varias fontes abordaron o tema. A primeira edición do libro Conceptos clave en xeografía dividiu este tema en capítulos centrados en "rspazo", "lugar", "tempo", "escala" e "paisaxe". A segunda edición do libro ampliou estes conceptos clave engadindo "sistemas medioambientais", "sistemas sociais", "natureza", "globalización", "desenvolvemento" e "risco", o que demostra o difícil que pode resultar reducir o campo de estudo. Outro enfoque moi utilizado no ensino da xeografía son os cinco temas da xeografía establecidos polas "Directrices para o ensino da xeografía: escolas primarias e secundarias", publicadas conxuntamente polo Consello Nacional para o Ensino da Xeografía (en) e a Asociación de Xeógrafos Americanos en 1984. Estes temas son a localización, o lugar, as relacións dentro dos lugares (a miúdo resumidas como "interacción entre o ser humano e o medio ambiente"), o movemento e as rexións. Os cinco temas da xeografía determinaron o enfoque educativo estadounidense sobre esta materia desde entón.
Espazo
Para que algo exista no ámbito da xeografía, debe poder describirse espacialmente. Por tanto, o espazo é o concepto máis fundamental no que se basea a xeografía. O concepto é tan básico que aos xeógrafos a miúdo cústalles definir exactamente en que consiste. O espazo absoluto é a localización exacta, ou as coordenadas espaciais, dos obxectos, persoas, lugares ou fenómenos obxecto de estudo. Existimos no espazo. O espazo absoluto leva a concibir o mundo como unha fotografía, na que todo queda conxelado no momento en que se rexistraron as coordenadas. Hoxe en día, os xeógrafos están formados para percibir o mundo como un espazo dinámico no que todos os procesos interactúan e teñen lugar, en lugar de como unha imaxe estática nun mapa. Lugar miniatura|Yi-Fu Tuan, xeógrafo que destacou a importancia da linguaxe na creación de lugares. O lugar é un dos termos máis complexos e importantes da xeografía. Na xeografía humana, o lugar é a síntese das coordenadas da superficie terrestre, a actividade e o uso que ten lugar, tivo lugar e terá lugar en devanditas coordenadas, e o significado que os individuos e os grupos humanos atribúen a ese espazo. Isto pode resultar extraordinariamente complexo, xa que os distintos espazos poden ter diferentes usos en distintos momentos e significar cousas diferentes para distintas persoas. En xeografía física, un lugar abarca todos os fenómenos físicos que se producen no espazo, incluídas a litosfera, a atmosfera, a hidrosfera e a biosfera. Os lugares non existen no baleiro, senón que manteñen entre si relacións espaciais complexas; o concepto de «lugar» refírese a como se sitúa un punto en relación con todos os demais. Por tanto, como disciplina, o concepto de lugar en xeografía abarca todos os fenómenos espaciais que teñen lugar nunha situación concreta, os diversos usos e significados que os seres humanos atribúen a esa situación, e como devandita situación inflúe no resto de lugares da Terra e vese influído por eles. Nun dos seus artigos, Yi-Fu Tuan explica que, na súa opinión, a xeografía é o estudo da Terra como fogar da humanidade e, por tanto, o lugar e o complexo significado que encerra este termo son fundamentais para a disciplina da xeografía. Tempo miniatura|alt=Un cubo espazo-temporal é un gráfico de tres eixes onde un eixe representa a dimensión temporal e os outros eixes representan dúas dimensións espaciais | Exemplos da linguaxe visual da xeografía do tempo: cubo espazo-temporal, traxectoria, prisma, feixe e outros conceptos.|256x256px O tempo adoita considerarse dentro do ámbito da historia; porén, é unha preocupación significativa na xeografía. En física, o espazo e o tempo non están separados e combínanse no concepto de espazo-tempo.
A xeografía está suxeita ás leis da física e, ao estudar os fenómenos no espazo, débese ter en conta o tempo. O tempo en xeografía é máis que o rexistro histórico de eventos en coordenadas discretas; tamén inclúe a modelización do movemento dinámico de persoas, organismos e cousas a través do espazo. O tempo facilita o movemento a través do espazo, permitindo en última instancia que as cousas flúan a través dun sistema. A cantidade de tempo que unha persoa, ou un grupo de persoas, pasa nun lugar a miúdo configurará o seu apego e a súa perspectiva cara a ese lugar. O tempo restrinxe os posibles camiños que se poden percorrer a través do espazo, dado un punto de partida, as posibles rutas e a velocidade de desprazamento. Visualizar o tempo no espazo é un reto en termos de cartografía e inclúe prisma espacial, xeovisualizacións 3D avanzadas e mapas animados.
Escala miniatura|Unha escala gráfica ou de barras. Un mapa tamén adoita indicar a súa escala numericamente ("1:50.000", por exemplo, significa que un cm no mapa representa 50.000 cm de espazo real, que son 500 metros).|250x250px
A escala no contexto dun mapa é a relación entre unha distancia medida no mapa e a distancia correspondente medida no terreo. Este concepto é fundamental para a disciplina da xeografía, non só para a cartografía, xa que os fenómenos que se investigan parecen diferentes dependendo da escala utilizada. A escala é o marco que os xeógrafos empregan para medir o espazo e, en última instancia, para comprender un lugar. Leis da xeografía Durante a revolución cuantitativa, a xeografía pasou a unha abordaxe de elaboración de leis empíricas (nomotética). Desde entón propuxéronse varias "leis da xeografía", especialmente as de Waldo Tobler, que poden considerarse produto da revolución cuantitativa. En xeral, algúns discuten todo o concepto de leis en xeografía e ciencias sociais. Estas críticas foron abordadas por Tobler e outros, como Michael Frank Goodchild. Non obstante, esta é unha fonte continua de debate en xeografía e é improbable que se resolva a curto prazo. Propuxéronse varias leis, e a primeira lei da xeografía de Tobler é a máis xeralmente aceptada en xeografía. Algúns argumentaron que as leis xeográficas non precisan ser numeradas. A existencia dunha primeira invita a unha segunda, e moitos propuxéronse a si mesmos como tal. Tamén se propuxo que a primeira lei da xeografía de Tobler debería trasladarse á segunda e substituírse por outra. Algunhas das leis da xeografía propostas son as seguintes: Primeira lei da xeografía de Tobler: "Todo está relacionado con todo o demais, pero as cousas próximas están máis relacionadas que as distantes". Segunda lei da xeografía de Tobler: "O fenómeno externo a unha área xeográfica de interese afecta o que ocorre no seu interior".