A historia de México abrangue a historia de México e a dos seus estados predecesores.
Prehistoria Os primeiros testemuños de presenza humana no actual territorio de México datan de hai aproximadamente 20 000 anosAlicia Hernández Chávez México. Breve historia contemporánea. Fondo de Cultura Contemporánea, 2000, páxina 18; nesta época pequenos grupos de cazadores comezaron a poboar lentamente o continente. Tense a crenza de que xa sabían utilizar o lume e xa fabricaban algunhas ferramentas sinxelas de pedra, coas que curtían roupas de peles e facían obxectos de madeira e óso. Eran nómades e cabía a posibilidade de que se organizaran en familias tanto para a cacería, como para algún outro fin. A estimación fíxose oportuna por mor de que a Terra vivía a súa derradeira glaciación, chamada “Wisconsiniana”, que se iniciou aproximadamente desde hai 70 000 anos até os 18 000 anos. Quizais entre os 22 000 e os 14 000 anos tivo lugar o inicio dunha etapa na que a recolección era máis importante que a cacería. Tamén se cre que a organización social que prevalecía era a familia nuclear, ou de grupos pequenos con relacións moi débiles. Seguía a fabricación de instrumentos de pedra grandes, bastos, elaborados por percusión directa ou indirecta.
Os testemuños máis antigos que se coñecen até hoxe do ser humano de Mesoamérica son os que proporcionan as escavacións de Tlapacoia (situada a uns 25 km ao sueste da cidade de México), que demostran que xa había habitantes alí hai aproximadamente 21 000 anos. O primeiro asentamento de interese foi o da civilización olmeca, que nace na rexión costeira do golfo de México, ao redor do ano 18000 a. C. e esténdese nos actuais estados de Veracruz e Tabasco. Estímase que sobre o 7000 a. C. a súa poboación puido chegar aos 350 000 habitantes, cunha forma propia de organización social e política, pero sobre todo, cun grande avance cultural, técnico e artístico. As exploracións revelaron tres sitios de grande importancia, até este momento: A Venta, San Lourenzo e Tres Zapotes. A Venta, por exemplo, xa senta as bases do trazado de cidades do altiplano, como serían Teotihuacán ou Tenochtitlán. Outro capítulo que axudou a asentar o trazado foi a extinción dos grandes mamíferos, o cambio do clima de frío ao máis cálido, coa aridez en determinadas rexións, e a elevación xeral do nivel dos mares. A economía desta etapa baseábase na caza de animais pequenos, como coellos e veados, aínda que a recolección continuou cunha maior variedade de produtos: aguacate, millo, cabaza e numerosos froitos de cactáceas. A unidade social fundamental seguía sendo a familia nuclear, aínda que esta xa comezaba a agruparse en bandas formando quizais o primeiro pobo (Tehuacán, Puebla). Nesta etapa evolucionou a técnica de tallar a pedra, coa aparición de puntas de proxectil de pedra de forma foliácea e as acanaladas, que permitían fixar con precisión a punta ao mastro. Entre os anos 7000 o 5000 a. C. o home comezou a cultivar. As zonas por aquelas parecían localizadas nos vales das lagoas de México para os cazadores de mamuts, que á vez se dedicaban á pesca e recolección de produtos do campo; e os abrigos rochosos do estado de Tamaulipas nos que xa era máis común o cultivo; no especial de millo que comeza a sela dieta do poboadores. O inicio da agricultura é un fenómeno que sufriu unha longa e complexa evolución, caracterizada pola domesticación das gramíneas e outras plantas comestibles, e a creación de aldeas permanentes, en México. Ao final comezouse a cultivar o algodón, co que se fabricaban teas de calidade superior ás que ata entón se obtiñan coas fibras do maguey e do liño. Ademais da domesticación de animais, entre os que se atopaba o itzcuintli, un can comestible.
Mesoamérica miniatura|dereita|Teotihuacán, 1980.Ao redor do ano 2500 a. C. viuse unha etapa formativa que se caracterizou pola integración da superárea cultural de Mesoamérica. Os diversos grupos que a formaron (maias, teotihuacanos, zapotecos etc.) exerceron unha influencia mutua entre si. Porén, aínda había zonas nas que se daría a coñecida fase "Purrón", á cal pertencen os restos de cerámica antigos de México. As pezas que se atoparon son de formas simples, que imitan cuncas de pedra ou cestos, as cales serían datadas arredor do 1700 a. C. A rexión costeira é unha área plana, sen rochas, e apenas cun macizo montañoso, os Tuxtlas. Non obstante, as obras que maior pasmo causaron á posteridade foron realizadas en xigantescos monólitos. Os artistas olmecas crearon cabezas colosais, altares, estelas e moitas outras pezas que afortunadamente se conservan e nos dan unha idea do tipo físico, desenvolvemento e crenzas do pobo olmeca. Estas obras artísticas, entre outras peculiaridades de importancia que foron adoptadas, móstrannos por primeira vez un concepto básico no pensamento mesoamericano: a asociación dun home con dous animais, como son a serpe e o xaguar, sobre a que volveremos un pouco máis adiante.
Entre os anos 100 a. C. e o século VIII da era cristiá as distintas áreas sufriron variacións, as culturas mesoamericanas colleron maior esplendor. Ao progreso das técnicas agrícolas engadiuse, probablemente, o regadío por medio de canles, permitindo o florecemento das grandes cidades. Fíxose un traspaso de comunidades agrícolas e centros non planificados aos concibidos coma grandes capitais de administración política e relixiosa. O comercio fíxose extensivo abarcando o territorio mesoamericano. Nesta época ocupou un lugar privilexiado no panteón os deuses chamados despois Tláloc e Quetzalcóatl, e o seu culto, con sacrificios humanos, foi importante para a multitude social. A estratificación fíxose máis ríxida e os coñecementos técnicos, relixiosos e máxicos quedaron en mans dos sacerdotes, que dirixiron tamén as grandes obras comunais. As representacións pictóricas e escultóricas dábanlle moita importancia aos grupos sacerdotais e apenas tiñan en conta os militares. Desta época e grazas á cultura olmeca, comezáronse a establecer os calendarios de 365 días (para a utilidade agrícola) e de 270 días (no canto relixioso, rituais e maxia). O mesmo empezou a pasar coa escritura ideográfica que co tempo e as culturas acadou un alto grao de desenvolvemento. Canto á arquitectura da área mesoamericana, ten certa similitude coa da Grecia clásica, que se trata dunha verdadeira escultura monumental, é dicir, estaba feita para ser ollada desde fóra.
Non se trataba de espazos cerrados, como na arquitectura cristiá, senón de monumentos expostos á contemplación desde o exterior. Por iso os seus interiores serán sempre pequenos e de escasa beleza, mentres que no exterior despregará a súa máxima brillantez e perfección. Neste sentido hai que considerar todos os grandes conxuntos arquitectónicos. Os interiores, como xa se dixo, son pequenos e estaban dedicados principalmente a albergar as imaxes dos deuses. Son lugares sagrados, inaccesibles para o pobo, o cal queda no exterior. Para reunir e concentrar o pobo, facíase necesaria a construción de amplos recintos. Hainos na maior parte de cidades ou centros cerimoniais da área, como a gran praza fronte ao templo de Kukulkan en Chichén Itzá, a cidadela de Teotihuacán, a praza central do Monte Albán ou as prazas de Copán e Quiriguá etc.
Ao carón desas prazas ou ao fondo deses espazos abertos elevábanse os templos, encravados sobre as típicas pirámides escaloadas que se elevan por toda a área mesoamericana. A idea fundamental destas pirámides é a de situar a divindade na elevación que lle corresponde espiritualmente. Os banzos das pirámides e as entradas nos templos quedarían reservadas aos sacerdotes, mentres o pobo, situado en torno á pirámide e como espectador dun drama máis ou menos comprensible, ollaría e adoraría a unha divindade máis agochada que coñecida, máis interpretada polos sacerdotes que querida por eles mesmos. Elevación, grandiosidade, intranxibilidade, son as ideas que presiden o pensamento construtivo das pirámides mesoamericanas. Pero dentro deste carácter haberá que facer algunhas distincións: a pirámide arcaica non chega a unha suficiente elevación e separación do pobo, namentres a pirámide teotihuacana é unha inmensa construción de base ancha e grande peso de liñas. Por outra parte, a pirámide maia do período clásico é sinxela, elegante, liviá, adornada con peites de pedra que lle quitan rixidez e peso. E finalmente, a pirámide do período histórico ou militarista (Tenaiuca), Tenochtitlán, volve á tradición teotihuacana con formas extraordinariamente pesadas e rechonchas.
A maior parte da arquitectura mesoamericana é de carácter eminentemente relixioso. Neste sentido débense interpretar tamén os chamados pazos que, probablemente, estaban destinados a servir de habitación aos sacerdotes. Exemplos destes pazos témolos no Palenque, Uxmal, Teotihuacán etc. É neste lugar onde se pode situar o nacemento da columna e a pilastra. Esta columna ou pilastra terá caracteres definidos en Tula (no templo de Tlahuizcalpantecuhtli) e é na civilización tolteca na que estende o seu uso ata lugares tan afastados entre si como A Queimada (Zacatecas), Chichén-ltzá (Yucatán) ou Mitla (Oaxaca). A típica columna tolteca é a representación dunha serpe emplumada, cuxa cabeza serve de base ao corpo, con plumas de quetzal, é o fuste, e cuxa cola, con cascabeis, constitúe o capitel. Con este aspecto ían florecendo no altiplano central cidades comas as de Cholula e Teotihuacan, da que se di que era o prototipo de cidade mesoamericana, na que se deu en varias etapas. A área comezou a poboarse cara ao ano 200 a. C. Nela atopáronse ruínas de templos, pazos e grandes prazas, cun abarcamento duns 20 km². Pódese dicir que as construcións máis importantes son: a pirámide do Sol (que mide 222 m. do leste ao oeste, 225 m. do norte ao sur e presenta 64 m. de altitude), e a pirámide da Lúa (que mide 147 m. do leste ao oeste, 118 m. do norte a sur e 45 m. de altitude). Os murais ao fresco foron moi abundantes nesta cidade.
A sociedade teotihuacana era unha sociedade teocrática, estaba conformada por distintas clases sociais entre as que dominaban os sacerdotes e militares, as clases baixas eran os habitantes dos barrios de artesáns, os comerciantes e os agricultores de terras comunais. Estímase que a súa decadencia puido suceder entre o 650 e o 700 d. C. Estas cidades estaban intimamente ligadas entre si e a súa influencia estendeuse a Oaxaca, Guatemala, O Taxín e o occidente de México. No centro da área oaxaqueña está rexida polo Monte Albán, cidade zapoteca cuxa influencia cultural chegou até Cholula e Huexotzinco sobre os anos 700. Na área maia, en costas do golfo de México, nas zonas do Panuco, Tancahuitz, O Ébano e Tamposoque, floreceron centros cerimoniais huaxtecos cos seus típicos edificios de plantas circulares ou de esquinas redondeadas. Na área tiveron importancia as cidades de Curutarán, Apatzingan, Xiquilpan e Zinapécuaro; de todas estas culturas falaremos máis adiante.
Cultura olmeca dereita|miniatura|Cabeza Olmeca no Museo de Villahermosa. Entre os anos 1500 e 1200 a. C. comézase a coñecer na parte sur de Veracruz e no norte de Tabasco a situación da área central da cultura Olmeca, cuxa palabra ten o significado de "poboador do país do hule". A zona é rica en recursos naturais, polo que a caza e a pesca eran a súa principal ocupación, máis que a cría de animais domésticos (cans e guaxolotes). Canto á forma de labrar a terra, prevaleceu a agricultura de roza, que consiste en desmontar a vexetación da terra e sementar. A arte olmeca tivo a súa máxima expresión na escultura. Resaltan as cabezas monumentais, feitas en bloques de basalto de máis de dous metros de altitude e case 30 toneladas de peso. Os sitios olmecas mellor coñecidos son: San Lourenzo (tamén chamado Tenochtitlan) e Tres Zapotes na rexión de Veracruz; e A Venta, na rexión de Tabasco.