O socialismo é unha filosofía política, económica e social que defende a propiedade social ou a regulación dos medios de produción e dos recursos naturais por parte da comunidade no seu conxunto, xeralmente a través do Estado ou de cooperativas de traballadores, co obxectivo de distribuír a produción económica de xeito máis equitativo e reducir os antagonismos de clase. Xurdido no século XIX en medio das convulsións sociais da Revolución Industrial, critica a propiedade privada e a competencia de mercado do capitalismo como fontes de explotación e de desigualdade, propondo no seu lugar unha planificación colectiva para satisfacer as necesidades humanas por riba dos motivos de lucro. Entre os pensadores fundacionais clave figuran Karl Marx e Friedrich Engels, cuxa análise en obras como O Manifesto Comunista postulaba o materialismo histórico, a loita de clases e a inevitabilidade dunha revolución proletaria que conducise a unha sociedade sen clases. Outras influencias temperás abranguen os socialistas utópicos, como Robert Owen e Charles Fourier, que imaxinaron comunidades cooperativas, aínda que Marx desestimou estas propostas por consideralas non científicas.
As variantes desta teoría van desde o marxismo-leninismo revolucionario, que pon a énfase nos partidos de vangarda e na ditadura do proletariado, ata o socialismo democrático reformista, que busca un cambio gradual a través das eleccións e das economías mixtas. Na práctica, as implementacións do século XX na Unión Soviética, na China maoísta e nos estados do bloque do leste implicaron unha planificación centralizada e unha propiedade estatal, acadando en certos casos unha rápida industrialización, aínda que a un custo humano inmenso, incluíndo fames, purgas e a supresión da disidencia. Os datos empíricos revelan que estes réximes tiveron de xeito consistente un crecemento económico menor, coas transicións socialistas correlacionándose cun descenso anual duns dous puntos porcentuais no crecemento do PIB durante a primeira década, xunto cunha innovación afogada e escaseces crónicas debido á ausencia de sinais de prezo e de incentivos. Os estudos comparativos amosan ademais que os sistemas capitalistas superaron o socialismo na creación de riqueza, na redución da pobreza e nos niveis de ingresos xerais, en etapas de desenvolvemento equivalentes.
Aínda que os defensores destacan avances en alfabetización, en acceso á sanidade e en igualdade de xénero nalgúns estados socialistas —resultados en ocasións superiores aos dos seus homólogos capitalistas en niveis de ingresos similares—, estas ganancias adoitaron derivar do traballo forzado e da reasignación de recursos máis que dunha produtividade sostible, e quedaron eclipsadas polo autoritarismo e polos eventuais colapsos, como o da Unión Soviética en 1991, en medio dun estancamento económico. Os debates contemporáneos distinguen o «socialismo» das socialdemocracias nórdicas, que manteñen a empresa privada e os mercados ao tempo que financian o Estado de benestar mediante impostos altos, atribuíndo o seu éxito aos fundamentos capitalistas máis que aos principios socialistas; os experimentos socialistas puros, pola contra, validaron empiricamente as críticas de economistas como Ludwig von Mises sobre o «problema do cálculo», segundo o cal os planificadores centrais non poden asignar recursos de xeito eficiente sen datos de mercado. Estes padróns históricos poñen de relevo a tensión definitoria do socialismo: as súas aspiracións igualitarias adoitan xerar cadeas causais cara á ineficiencia, a coerción e o subdesenvolvemento cando se ignoran os incentivos individuais e a toma de decisións descentralizada.
Definición e principios
Principios fundamentais e obxectivos
O principio fundamental do socialismo é a propiedade social dos medios de produción, que abrangue a terra, as fábricas, a maquinaria e os recursos naturais, os cales están en mans colectivas da sociedade, dos traballadores ou do Estado, en lugar de estar nas de capitalistas privados, co fin de evitar a explotación mediante a extracción de plusvalía. Esta estrutura busca aliñar a produción coas necesidades sociais, en lugar de facelo co beneficio, normalmente a través dunha planificación centralizada ou dun control obreiro descentralizado, en contraste coa asignación guiada polo mercado propia do capitalismo.
Un obxectivo principal é erradicar as divisións de clase mediante a abolición da propiedade privada dos activos produtivos, o que permite distribuír os bens segundo o traballo achegado ou, idealmente, segundo a necesidade, reducindo así a desigualdade económica e eliminando o antagonismo entre burguesía e proletariado identificado por Karl Marx e Friedrich Engels en 1848. Os socialistas postulan que este tipo de propiedade capacita á clase traballadora para xestionar democraticamente a actividade económica, favorecendo a autorrealización e a solidariedade comunitaria por riba da competencia individualista. Na teoría marxista, esta transición prodúcese a través da toma do poder estatal por parte do proletariado, que establece unha ditadura do proletariado temporal para reorganizar a sociedade cara ao comunismo, aínda que as variantes non revolucionarias poñen a énfase en reformas graduais, como a nacionalización e as cooperativas.
Entre os obxectivos máis amplos figuran o acceso universal á educación, á sanidade e ao emprego, cunha produción orientada cara ao benestar humano en lugar de cara á acumulación, tal e como se formula nos Principios do comunismo de Engels de 1847, que imaxinan un comunismo que deixaría obsoletas a relixión e a propiedade privada ao satisfacer as necesidades materiais de xeito abundante. As aspiracións empíricas inclúen unha maior produtividade grazas a unha planificación racional, evitando as crises capitalistas de sobreprodución, aínda que as implementacións históricas variaron á hora de acadar isto sen recorrer a unha centralización autoritaria. A igualdade esténdese máis alá da economía cara ás relacións sociais, promovendo a fraternidade e a toma de decisións colectiva para contrarrestar a alienación respecto do traballo baixo o capitalismo.
Diferenzas co capitalismo e co comunismo
O socialismo contrasta co capitalismo no seu enfoque respecto dos dereitos de propiedade e da coordinación económica. O capitalismo implica a propiedade privada dos medios de produción, na que os individuos ou as empresas compiten en mercados libres para asignar recursos en función da oferta, da demanda e dos incentivos de beneficio, tal e como o formulou a teoría económica clásica en figuras como Adam Smith en A riqueza das nacións (1776). O socialismo, pola contra, defende a propiedade colectiva ou pública das industrias clave, cunha asignación de recursos a miúdo dirixida pola planificación centralizada ou por cooperativas de traballadores, co fin de dar prioridade a unha distribución equitativa por riba da maximización do beneficio individual. Este xiro busca mitigar as divisións de clase derivadas da acumulación capitalista, aínda que as implementacións empíricas, como na Europa do Leste posterior á Segunda Guerra Mundial, adoitaron dar lugar a monopolios estatais que suprimían os sinais de mercado e a innovación. +AspectoCapitalismoSocialismoPropiedade da produciónIndividuos/empresas privadasColectiva (Estado, traballadores ou comunidade)Asignación de recursosMercados descentralizados, prezosPlanificación centralizada ou control democráticoMotivación principalBeneficio e competenciaBenestar social e igualdadeDistribución dos ingresosBaseada nos resultados do mercadoBaseada na contribución ou na necesidade (varía) A táboa anterior resume as principais diferenzas teóricas, extraídas de análises económicas comparativas; na práctica, os sistemas híbridos, como as socialdemocracias, combinan elementos de ambos, mantendo a empresa privada xunto con prestacións do Estado de benestar.
En relación co comunismo, o socialismo sitúase adoito como unha etapa intermedia dentro dos marcos marxista-leninistas. Karl Marx describiu o socialismo como a «fase inferior» da sociedade comunista, na que o proletariado toma o poder do Estado para abolir as relacións capitalistas, implementando o principio de «de cada quen segundo a súa capacidade, a cada quen segundo o seu traballo» en medio dunha produción de mercadorías e dun aparato estatal aínda persistentes. O comunismo, como «fase superior», imaxina unha orde sen clases e sen Estado baixo o principio «de cada quen segundo a súa capacidade, a cada quen segundo a súa necesidade», eliminando por completo o diñeiro, os mercados e as estruturas estatais coercitivas. Esta distinción ten a súa orixe na Crítica ao programa de Gotha (1875) de Marx, onde criticaba a confusión entre ambas as fases, poñendo a énfase no papel transitorio do socialismo tras a revolución poscapitalista.
As variantes non marxistas do socialismo, como as defendidas por Pierre-Joseph Proudhon ou polos socialistas democráticos modernos, rexeitan a abolición do Estado propia do comunismo, favorecendo sistemas parlamentarios reformados con propiedade obreira e mercados regulados para acadar a equidade sen unha convulsión revolucionaria nin unha ausencia de Estado utópica. As autodefinicións históricas reflicten isto: a Unión Soviética baixo Lenin (1917-1924) perseguiu explicitamente o «socialismo» como unha fase preparatoria cara ao comunismo, adaptando a teoría marxista ao contexto agrario de Rusia, mentres que o comunismo puro permaneceu teórico e sen realizar. Os datos empíricos dos experimentos do século XX, incluídos os Plans Quinquenais da URSS a partir de 1928, poñen de relevo a dependencia do socialismo respecto dun control estatal burocrático, en contraste coa anarquía idealizada do comunismo.
Etimoloxía e evolución conceptual
Orixes do termo
miniatura|Henri de Saint-Simon, oficial militar e teórico social francés que desenvolveu ideas para reorganizar a sociedade arredor da produción industrial e da dirección científica.
O termo «socialismo» (en francés, socialisme) entrou no discurso político moderno a comezos do século XIX, en medio das reaccións ás disrupcións sociais da Revolución Industrial, particularmente en Gran Bretaña e en Francia, onde os reformadores buscaban alternativas organizadas ao capitalismo de laissez-faire, poñendo a énfase na propiedade cooperativa e no traballo. O primeiro uso documentado en inglés apareceu en novembro de 1827 na Co-operative Magazine and Monthly Herald, unha publicación das sociedades cooperativas de Londres influenciadas polos experimentos de produción comunal de Robert Owen; alí, o termo designaba sistemas de axuda mutua e de propiedade compartida para mitigar os antagonismos de clase sen un control estatal pleno.
En Francia, o filósofo Pierre Leroux reclamou para si a autoría do termo socialisme arredor de 1832, definíndoo como unha doutrina que elevaba os vínculos sociais colectivos por riba do individualismo desenfreado, en contraste co foco do liberalismo nos dereitos persoais; isto estaba en liña coa defensa de Henri de Saint-Simon dunha reorganización industrial baixo dirección experta, e o termo apareceu na revista sansimoniana Le Globe ese mesmo ano para criticar os mercados competitivos. Entre os precursores anteriores figura o adxectivo italiano socialista, empregado en 1765 de xeito despectivo polo sacerdote Ferdinando Facchinei contra reformadores ilustrados como Helvétius, aos que acusaba de dar prioridade á enxeñaría social por riba da orde natural, segundo sinala o historiador Franco Venturi.