O jazz (; en galego)«jazz.» Diccionario panhispánico de dudas. é un xénero musical nacido a finais do século XIX nas comunidades afroamericanas de Nova Orleáns (Luisiana) que se expandiu de forma global ao longo do século XX. A identidade musical do jazz é complexa e non pode ser delimitada con facilidade. En primeiro lugar, aínda que a miúdo o termo úsese para facer referencia a un idioma musical (tal como faise, por exemplo, cando se fala da música clásica), o jazz é en realidade unha familia de xéneros musicais que comparten características comúns, pero non representan individualmente a complexidade de xénero como un todo; en segundo lugar, as súas diversas "funcións sociais" (o jazz pode servir como música de fondo para reunións ou como música de baile, pero certos tipos de jazz esixen unha escoita atenta e concentrada) requiren un ángulo de estudo diferente; e en terceiro lugar, o tema racial sempre xerou un profundo debate sobre o jazz, moldeando a súa recepción por parte do público.
Aínda que o jazz é un produto da cultura afroamericana, sempre estivo aberto a influencias doutras tradicións musicais variando coa mestura de culturas, e xa desde a década de 1920 foi executado por músicos de diversas partes do mundo cun trasfondo moi diferente. En ocasións mostrouse como paradigma do jazz a obra de músicos con máis éxito comercial, que os afeccionados e a crítica consideraron subprodutos afastados da tradición, entendendo pola contra, que o jazz é unha forma de música negra, na que os afroamericanos foron os seus maiores innovadores e os seus máis notables representantes.
Entre os moitos intentos de delimitar e describir o complexo fenómeno do jazz, o crítico e estudoso alemán Joachim-Ernst Berendt, na súa obra clásica O jazz: de Nova Orleans ao jazz rock, sinala:
O mesmo autor continúa describindo tres elementos básicos que distinguen o jazz da música clásica europea: Unha calidade rítmica especial coñecida como swing. O papel da improvisación. Un son e un fraseo que reflicten a personalidade dos músicos executantes.
Ao longo da súa historia, o jazz pasou de ser unha simple música de baile popular a unha forma de arte recoñecida en todo o mundo. Paralelamente a devandito progreso, cambiaron tamén as actitudes cara a esta música: en 1924 un xornalista do The New York Times referíase a ela como «o retorno da música dos "salvaxes"», mentres que en 1987 o Congreso dos Estados Unidos de América declaraba ao jazz como un «destacado modelo de expresión» e como un «excepcional tesouro nacional». Sinalouse que o motor de devandito progreso foi a innovación, unha particularidade que sempre estivo presente na historia desta música, dirixindo a súa evolución e caracterizando a obra dos seus artistas máis destacados á beira dunha rama máis tradicionalista.
Paralelamente a esta dicotomía entre a innovación e a tradición, o jazz moveuse entre a obra duns artistas que só buscaron o recoñecemento dunha pequena pero selecta audiencia e outros que dirixiron os seus esforzos a unha audiencia máis ampla.Tucker, Marck e Travis A. Jackson. «Jazz.» En The New Grove Dictionary of Music and Musicians (1995).
miniatura|upright|Sarah Vaughan en 1946.
As influencias nomean o ragtime, as worksongs músicas cantadas polos negros ao traballaren e o blues, principalmente, non se sabe moi ben como era esta música anterior a 1910, o primeiro músico do que se ten noticia é Buddy Bolden, do que só se conservan unha foto e as opinións dos seus compañeiros, que falan dun virtuoso cun son potente e limpo.
Etimoloxía miniatura|esquerda|190px|A principios do século XX non había unha forma estandarizada de escribir o termo, como ilustra o título desta canción de 1916. Aínda que non semella existir un acordo definitivo en canto á orixe e significado exactos do termo "jazz", algúns historiadores sitúan a súa orixe arredor de 1912, e indican que procede da xerga dos xornalistas deportivos da costa oeste dos Estados Unidos, quen utilizaban o termo nos seus comentarios dedicados á Pacific Coast League, unha liga menor de béisbol, para referirse á enerxía e vitalidade dos xogadores do San Francisco Seals. O exemplo máis antigo deste uso do termo, achado polo bibliotecario da Universidade de Nova York George A. Thompson, Jr. en 2003, apareceu en Los Angeles Times o 2 de abril de 1912, nunha referencia ó pitcher de Portland Beavers, Ben Henderson, onde este afirmaba:
A partir de 1913, nunha serie de artigos de E.T. "Scoop" Gleeson para o San Francisco Bulletin, aparece xa o termo jazz de forma máis habitual, aplicado á música. A referencia máis antiga do seu uso musical corresponde ó 3 de marzo de 1913 e nela o termo utilizábase cun sentido negativo. Tres días máis tarde, o 6 de marzo, Gleeson usou o termo de forma máis exhaustiva cando, ó describir o tipo de música executada por unha orquestra do exército, sinalou que os seus integrantes ensaiaban a ritmo de ragtime e jazz.
Porén, non foi ata 1915, en Chicago, que o termo comezou a usarse completamente para definir un tipo de música. Para finais de 1916 e principios de 1917 o uso do termo estaba xa bastante estendido. A primeira vez que se utilizou a palabra jazz en Nova Orleáns (tamén escrita jas ou jass nos comezos) foi no Times-Picayune o 14 de novembro de 1916, un feito que foi descuberto polo lexicógrafo Benjamin Zimmer en 2009.
Non obstante, moitos estudosos cren que o termo ten unha raíz fanti (África occidental) e se refire ó acto sexual.
Historia do jazz Antecedentes históricos Medio século despois da fundación da cidade de Nova Orleáns, en 1764, Francia cedeuna a España para recuperala novamente en 1801. Dous anos máis tarde, en 1803, pasou a ser parte dos Estados Unidos como consecuencia da compra de Luisiana. Por iso, os franceses e españois, xunto a alemáns, italianos, ingleses, irlandeses e escoceses contribuíron na formación da escena cultural da cidade.
A procedencia dos habitantes de raza negra era diversa, sendo maioritariamente da zona occidental de África ou do Caribe. É neste heteroxéneo contexto cultural onde tivo a súa orixe a aparición de estilos musicais tan diversos como o jazz, a música dos cajúns, o zydeco ou o blues. miniatura|upright|The Old Plantation c. 1785-1795. Acuarela de finais do século XVIII que mostra a escravos bailando, cun banxo e un tambor, nunha plantación de Carolina do Sur.
En moitas áreas do Sur dos Estados Unidos o bater de tambores estaba prohibido pola lei e en zonas como Xeorxia prohibiuse o uso de calquera instrumento musical por parte dos escravos. Con todo a comezos do século XIX os festivais con música de tambores e danzas africanas organizábanse con frecuencia tanto en Nova Orleáns, na Praza do Congo, como en Memphis, Kansas, Dallas ou St. Louis. Usábanse instrumentos de percusión e de corda similares aos utilizados na música africana indíxena.
Os escravos adoitaban ter o domingo libre e organizaban festas na Praza do Congo que se prolongaron aproximadamente até 1885, coincidindo co xurdimento das primeiras bandas de jazz. As cancións e danzas interpretadas eran en gran medida funcionais, xa fose para o traballo con cancións ou berros de campo, ou para rituais. A característica principal era a súa gran riqueza rítmica. A tradición africana facía uso de melodías simples e de técnicas de música de chamada e resposta. Estes elementos non tardaron en combinarse con conceptos harmónicos procedentes da música europea. Os ritmos reflectían patróns africanos e das escalas pentatónicas xurdiron as notas do blues, utilizadas posteriormente para sentar as bases do blues e o jazz.
Os estamentos eclesiásticos tentaron controlar a música dos escravos obrigando ás persoas de raza negra a que cantasen salmos e himnos para «convertelos» a estilos musicais máis europeos. En moitos casos, o efecto foi contrario. Alan Lomax, erudito da música afroamericana, comentou: «Os negros africanizaran os salmos a tal nivel que moitos observadores describiron os himnos dos negros como misteriosa música africana. No canto de actuar de forma individual, fusionaban as distintas voces, obtendo incribles harmonías, nas que cada cantante facía variacións da mesma melodía. O resultado foi unha música potente e orixinal como o jazz, pero profundamente melancólica, xa que a cantaba xente moi presionada». Blues
miniatura|esquerda|upright|As raíces do blues teñen similitudes nos instrumentos, música e funcións sociais cos griots da Sabana.
O blues é un xénero musical que apareceu na segunda metade do século XIX nas cidades do sur dos Estados Unidos, directamente derivado dos hollers ou shouts e as work songs das plantacións de algodón. É unha música, pois, de orixe africana e carácter social.
Ao contrario que as antigas cancións de traballo ou berros de campo cheos de ritmo e disciplina, representaba o desafogo do intérprete, a quen permitía mostrar a súa dor, opresión, desexos, etc. Iso levou a algúns autores a considerar ao blues como a primeira música de orixe africana plenamente americana.
O etnomusicólogo Gerhard Kubik afirma que certos elementos do blues teñen as súas raíces na música dos países islámicos da parte central e occidental de África:
O blues, como estrutura musical, adoptou un formato de doce compases que depende de harmonías tónicas e acordes dominantes e subdominantes, ademais da utilización da chamada nota de blues. Este formato era estraño para os músicos de tradición europea, sobre todo pola lonxitude do mesmo. Pero os músicos de blues, coas súas raíces nas cancións de traballo e outras músicas do tipo call and response, estaban afeitos a estes patróns asimétricos.
O papel do blues na historia do jazz é esencial, conformándose como a «espiña dorsal» deste. Como xénero desenvolveu a súa propia historia e os seus propios estilos, en ocasións fusionados co mesmo jazz, pero como «estrutura compositiva» integrou o repertorio básico de todos os estilos de jazz que existiron.
Os primeiros músicos recoñecidos de blues foron Charlie Patton, Blind Lemon Jefferson, Son House, Robert Johnson ou Leadbelly, entre outros. Robert Johnson segue sendo o máis coñecido dos cantantes de delta blues do Mississippi, a pesar de que non chegou a vender moitos discos até a súa morte en 1938. Ragtime (1890-1900)
No último terzo do século XIX, e debido a unha serie de factores de tipo social e económico moi similares aos que darían lugar ao nacemento do jazz en Nova Orleáns, desenvolveuse na cidade de St. Louis, Missouri, un estilo musical, usualmente considerado como pianístico, que se coñeceu como jig piano style e, máis tarde, a partir de 1879, ragtime, é dicir, ritmo roto ou sincopado.
A súa consideración como música para piano deriva das partituras publicadas a partir de 1897, que se editaban para ese instrumento, e do feito de que, nunha época en que non se realizaban aínda gravacións, os rolos de pianola permitían recoller as interpretacións pianísticas. Pero, en realidade, tratouse dun xénero amplamente utilizado como música de orquestra. Respecto do seu papel na formación do jazz primixenio, adoita considerarse como fundamental.
O estilo pianístico caracterizábase polo ríxido e sólida marcaxe do ritmo coa man esquerda, mentres a dereita marcaba a melodía, de forma moi sincopada, con influencias dos ritmos de banjo das plantacións do sur de Estados Unidos Tratábase dunha música "composta", isto é, non improvisada, e nutríase de formas clásicas como o minueto ou o valse, organizadas en varias partes ou seccións de 16 compases, cuxa temática melódica podía ser totalmente independente. Isto levou a moitos autores a considerar que o ragtime é un dos primeiros exemplos de música especificamente americana.