Alàs i Cerc es una comuna catalana de l'Aut Urgèl creada en 1970, que se tròba a l'orient de la plana de la Seu. Lo vilatge d'Alàs es lo caplòc del tèrritòri municipal que compren tanben los vilatges de Torres d'Alàs, Cerc, Artedó, la Bastida d'Hortons, el Ges, Vilanova de Banat, lo vilatjòt desabitat de Lletó, lo santuari de les Peces, lo de Sagàs, e divèrses ermitatges e de mases esparses de pertot, coma l'ermitatge de Sant Antoni del Tossal la capèla e mas de Sant Miquel, e lo mas de la Molina de Lletó.

Situacion La municipalitat es situada a l'èst de la Seu d'Urgèl, a la riba esquèrra del Segre. Ten som limit al nòrd amb Estamariu, a l'èst amb Arsèguel e Cava, al sud amb la Vansa i Fórnols, a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb la Seu d'Urgèl. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de Bell-lloc, qu'aperten a la municipalitat de la Seu e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la Sèrra del Cadí.

Segre li sèrv de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de les Torres, incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra riu de Vilanova en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la sèrra del Cadí, que sèrv de limit per miègjorn dempuèi lo ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m).

Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la sèrra del Cadí e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo Pargue Natural del Cadí-Moixeró.

Toponimia Alàs Las fòrmas ancianas son Alasso en 839, Elasso en 988, Elasse en 1001, Elass en 1038, Alasso en 1045, 1050, Alass en 1055, Alas en 1288, Alars en 1359. Alàs en Comenge es probablament en relacion. Lo nom sembla representar lo mot basc elatz, « cadenas de la lar, cremalh » e per metonimia « lòc ont s'aluca lo fòc, fogairon » Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 61-63 https://web.archive.org/web/20210803110956/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=922. Cerc La prononciacion es [serk]. Las fòrmas ancianas son Cerco en 863, Cercho en 1022, Quercho en 1064, Cerc en 1288, 1289. Cerc ven del latin vulgar *cerq(u)us, variant de querquus (latin classic quercus) per dissimilacion de qu-qu, coma dins quinque > cinque Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13989. Artedó La prononciacion es [ərtə'do], ambe una tendéncia cap a [ərtu'do]. Las fòrmas ancianas son Artedone en 902, 929, Artedono en 1058, 1103, Arcedo en 1359 (legir Artedo), Artedó en 1385, 1562. Poiriá èsser lo celtic Artodunum, « fòrt de l'ors (arcto-), mès lo paisatge lingüistic clina cap a l'ibèrobasc Artedun (arte, « casse », puèi sufixe dun, ambe'l sens global de « plen de casses »). Lo resultat normal d'un -d- intervocalic es cèrtas l'amudiment, mès la romanizacion foguèt benlèu tardièra. Autrament, la basa foguèt benlèu Artetun, varianta arcaïca, o [arte] puèi lo sufixe collectiu -etu/-eta, basc o vasconizat ancianament Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 257 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4093. La Bastida d'Hortons Bastida designa probablament un fòrt o eventualament, una palencada. La prononciacion es [lə bəs'tidə]. Lo nom es citat Za Bastida d'Hortons en 1278 Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 376 https://web.archive.org/web/20210802204901/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6490. Hortons es pas ligat ambe « òrt », mès a una origina prelatina. Lo nom seriá ancianament (lo) Arton, ambe la rasic Art, que seriá un nom de planta Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 422-424 https://web.archive.org/web/20250815070525/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21663. Vilanova de Banat Vilanova de Banat, ancianament Castell de Banat, es un nom vengut d'un lòc vesin, Banat. I a un nom identic al Valhespir (Benenato en 881). Las fòrmas ancianas son Banati en 839, Banat superiore et subteriore en 1077, Banat en 1244, 1294, etc. Las mencions istoricas del vilatge vallespirenc permeton de compréner lo nom : es un eretièr d'un nom masculin d'òme Benenatus (latin), « plan nascut, de naissença excellenta », donc de bona familha. Lo vilatge d'Urgellet a conegut pus lèu l'assimilacion vocalica e-a > a-a Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 333 https://web.archive.org/web/20210920082040/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5666. El Ges La prononciacion es [al 'ʒes]. Las fòrmas ancianas son Scto. Juliano de Gisso en 1077, Gess en 1154-1159, Lo Ges en 1359. Ges es la fòrma catalana occidentala del nom del plastre (gip, gèis), en catalan oriental guix. Los dos venon del grèc γὖψος « plastre, cauç viva », probablament per l'intermediari del latin gypsum, « plastre ». La preséncia de l'article mòstra que s'agís de l'apellatiu, aplicat al terren d'aquel lòc. Signat J.F.C. e J.C. Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 333 https://web.archive.org/web/20241214073637/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20411.

Demografia

Lo primièr recensament es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'Alàs e de Cerc.

Referéncias

Categoria:Comuna d'Aut Urgèl