Les Valls d'Aguilar es un municipi de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Compren doas entitats municipalas descentralizadas: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins Valls d'Aguilar.

Situacion Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la comarca del Naut Urgèl. Tòca la comarca del Palhars Sobeiran a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de Montferrer i Castellbò, a nòrd-èst e a èst Ribera d'Urgellet a sud-èst amb Fígols i Alinyà e l'enclava del Baridà (Ribera d'Urgellet) e al sud Cabó.

Toponimia Noves de Segre La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : Nouas en 839, villa Novas en 948, loco voc. Novas en 953, Novas en 974, Noves en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin novales, « artigas », mès puslèu un sosentendut de villas novas, « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 480 https://web.archive.org/web/20211022194244/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674. Taús Es aparentat ambe Tost e ambe Taust (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici tausáns. Las fòrmas ancianas son : Thaus en 775, 1094, Tahus en 806, 814, 1206, Thauvit en 866, Taovis a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, Taus en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, Tahús, ... Thausio en 1288. Es compausat del basc ate /ata, « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc uts (huts(e), « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ata-uts seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc -ti (de còps -te, -ta). Los mots basques ambe e en composicion pòdon revestir -a (1), demorar ambe -e (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part (a)ta-us-te (cas 1) > Taús(te), d'autra part (a)t-us-te (cas 3) > Tost Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281. Lo Mesull Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic Meddo- [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de -ullus. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'Edat Mejana. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222. Argestues Èra de l'ancian municipi de Noves de Segre. La prononciacion es [ərʒes'tuges]. Es atestat en 1518, lo loch d'Argestus. Es la meteissa reduccion fonetica que lo femenin gascon dues > dus. Sèm dins l'airal catalan occidental que los collectius vegetals en -osa se redusisson en -oa e de còps en -ua. Lo lòc es sus una sèrra entre Segre e sos afluents de dreta. Seriá un eretièr del latin aggeres, « tèrraplens, sèrras » ( qu'a donat Àger e l'Arges). Mès seriá puslèu lo resultat de *argeres tonsas, « tèrraplens pelats amont ». L'evolucion seriá > Argerstoses > Argestues. Aquò sembla supausar que arger, -gen aviá un genre doble en romanic, mès es pas necessari : los plurals masculins en -es èran la forma pròpia del catalan ancian (meses, cosses, peses), mès ambe un risc d'apocòpa. La basa pòt donc èsser *argeres tonsos, d'aquí benlèu la dobla fòrma Argestus (1518) e Argestues Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 17-18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3658. Bellpui La prononciacion es [beʎ'puj]. I a una dita De Bellpui / tothom en fui, / a Malgrat / tothom hi cap Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 410 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128. Fòrma del catalan occidental. (La Guàrdia d')Ares Es lo resultat del latin aras, « autars », utilizat tanben coma « temple ». Dins los còls, los viatjaires podián far d'ofrendas a Mercuri. Sovent los autars e temples foguèron cristianizats per una capèla. La prononciacion modèrna es ['aris]. Las fòrmas ancianas son Aras villa en 846, Aras en 1027 e 1030, Ares en 1068, 1091, 1233, 1241 Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 231-232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128. Espaén La prononciacion es [espa'jen]. Las fòrmas ancianas son Espaenne en 923, Espaen...Espaen o Spaeny en 1357, Espaseny en 1397, Spaey en 1518, Espaey en 1518, benlèu Espesen cap a 1283. Representa lo nom germanic (gotic ?) Spanosind, ambe pèrda normala de la s interiora Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 117-118 https://web.archive.org/web/20210804065730/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17583. Berén La prononciacion es [be'ren]. Las fòrmas ancianas son Beren en 839, Berenne en 1030, Berén en 1313 e 1328, Berey en 1518, dins lo Spill de Castellbò, ont la grafia -ey val per -eny. Probable que se'n formèt d'adjectius : Verennetano (bas latin ambe'l sufixe -itanus, datat ? de 839); *Beren(ni)ko (i a en 948 una fòrma Ber~engo, ont la tilda representa en(i)go). Una origina germanica es plan sostenibla, lo nom germanic d'òme Berisind (varianta Belisind); -ind qu'auriá menat viste a -enno > -én; la tombada de -s- intervocalica es plan espandida al nòrd-oèst de la Catalonha : a costat, Espaén que foguèt Espasén, ven del nom germanic d'òme Spanisind (veire lo paragrafe precedent). Pr'aquò Joan Coromines s'estima mai causir un nom prelatin, probablament bascoïde, pr'amor del sufixe -enn, frequent dins l'airal; sembla la desinéncia basca del genitiu. Se combinariá ambe l'advèrbi basc bera « aval », format sus -be « jos » e lo sufixe direccional -ra. L'ancianetat de la fòrma Berenn- sense -s- es corroborada pel dérivat adjectival Verennetano de 839 e per Beréngo del document de 948, format ambe'l sufixe basc d'adjectiu e genitiu -ko Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 458-459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8103. Biscarbó La prononciacion es [biskar'bo]. Las fòrmas ancianas son Bescarbo en 1163, Bescarbo, Vescarbo, Vezcarbo en 1518. L'etime es lo basc bizkargune, format de bizkar, « turon, pujòl, punt cuminant » e gune (varianta une), « lòc, paratge, espaci ». En se romanizant, -u(ne) passèt a -ó catalana e -gó se mudèt en -bó (a l'exemple de las alternanças del catalan prevón/pregón, havut/hagut) [s'agís d'una dissimilacion entre k (sorda) / g (sonòra) > k / b]. De tota manièra se pòt assegurar que ven pas de bizkar + latin bonus, perqué alavetz auriam -bò en català ambe vocala dobèrta Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9231.

Trejuvell La prononciacion es [treʒu'beʎ]. Las fòrmas ancianas son Tresjunell (per *Tresjuuell) benlèu al sègle XIII, Tresjouell e Tresjonell en 1518. Trejuvell ven de Trans jugellu > trazʒ- > trajʒ- > treʒ-. En partent de Trejuvell, òm pòt veire los ostals desparéisser darrèr l'acrin, d'aquí lo nom : Trans jugellum, diminutiu de jugum [cresta, cima de la montanha, en latin] Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 478 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44586.

Demografia

Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.

Nòtas

Valls d'Aguilar, la