Timèu (Platon)

vinheta|Lo Timèu dins l’edicion d’Henri Estienne, 1578. Lo Timèu (en grèc ancian ) es un dels darrièrs dialògs de Platon. Après un brèu escambi amb Socrates, Critias e Ermocrates, lo filosòf pitagorician Timèu de Locres expausa una reflexion sus l’origina e la natura del mond fisic e de l’alma umana vistas coma las òbras d’un demiurg tot en abordant las questions de la coneissença scientifica et de la plaça de las matematicas dins l’explicacion del mond.

Escrich vèrs -360, lo Timèu deviá compausar una trilogia amb lo Critias e l’Ermocrata, mas pas res d’aqueste darrièr dialòg jama foguèt trobat; Friedrich Nietzsche suausa que Platon incorporèt o retoquèt l’Ermocrata e l’apondèt al tèxtes de Las LeisFriedrich Nietzsche, Introduction à l’étude des dialogues de Platon, , Éditions de l'Éclat (1991). Aquesta trilogia aviá per projècte de descrire las originas de l’univèrs, de l’òme e de la societat. Segon Luc Brisson, lo Timèu aparten al darrièr periòde de Platon.

Presentacion generala

L’origina de l’univèrs La cosmologia desvolopada dins lo Timèu restablís los projèctes dels fisiològs presocratics que, a partir del sègle VI Abc, prenon lo relais dels poètas dins l’assag d’ofrir una explicacion de l’origina e de l’evolucion de la realitat fisica, lo cosmos (), dempuèi lo Caòs primordial, alternativa racionala a la cosmogonia dels racontes mitics, coma aquesta d’Esiòde a l sègle AbC.. De fach, lo Timèu es lo premièr obratge de cosmologia que coneissem dins son integralitat.

La coneissença scientifica Dins los diferents tèxtes titulats Sus la nature (περι φυσεος) de pensaires coma Anaximandre, Eraclit, Epicur, e Parmenides entre autres produson un discors que, al delà del macrocosme, tracta tanben del microcosme, de l’origina e de la natura dels èssers vivants, de l’òme e de la societat, ofrissent atal un vejaire politic defendent un modèl d’organizacion de la ciutat qui se vò fondat sus una vision del mond. Luènh de se limitar a la cosmologia e a las interrogacions sus la natura del mond fisic, lo Timèu aborda d’autres domènis coma las matematicas, la biologia, la quimia, la medecina, la psicologias, la politica, la religion, entre autres. Lo dialòg comença per un resumit de la constitucion ideala, puèi contunha per la guèrra victoriosa de l’Atenas d’anata contra l’enemic atlant e la casuda de l’Atlantida. Platon cerca atal a fondar la constitucion ideale desricha dins La Republica en montrant que dins l’Atenas d’antan, las causas èran confòrmas a aqueste modèl d’excelléncia, que d’esprel respondava als objectius d’un èsser uman que trobava sa pla!a dins aqueta ciutat, aqueste univèrs organizat.

Fisica

La pluralitat dels movements Platon, parlant de la quantitat del movement, pausèt coma principi que lo temps es inseparable del movement, Teofrast dich al contrari que li es pas necessàriament ligat. De totes los movements, lo melhor es aqueste que produsem se-mèsme en se-mèsme; qu’es aqueste que sembla mai movements de l’intelligéncia e a aqueste de l’univèrs; lo movement que ven d’altrú val pas aquel.

Lo temps La mesa en òrdre del monde sensible pel demiurg se fa dins lo temps. Platon, dins lo Timèu, parla de las Idèas eternalas, ni cambiadissas, ni mouventas, e que s’aplican a las formas intelligiblas (sens origina) tant als dieus qu’als òmes, fabricadas dins lo temps pel demiurg. Çò que comença s’inscrch dins lo temps, qui passa e damatjat pel vielhum ; aqueste degalhatge acaba d’èsser per la mòrt ; sol lo divin patís pas de dependéncia de quina autra natura que siá, e lo divin, lo demiurg son autosufisents. Segon Teofrast, Platon èra d’opinion qu’es lo temps qu’anima e fa tornejar l’univèrs. Platon explica que l’òme a d’afinitats amb lo divin, e tend a se n’aprochar, Al biais de l’uèlh que conten en se d’elements luminoses, e cerca enseguida la lutz.

Retorica L’opinion es una fluctuacion de pensada que mena al discors verai, lo discors verai pòt portar pas que sus çò qu’es e non pas çò que ven.

Plaça del mite dins lo Timèu Lo Timèu es un raconte: Segon lo raconte del Timèu, lo temps es l'imatge mobil de l'eternitat immobila. Lo filosòf pòt pas mai, e farà donc coma lo poèta: tenir un discors que poira pas èsser dich verai o fals, que pas degun aurà pas podut èsser lo testimòni. Lo Timèu conten un grand nombre de punts comuns amb lo mite. Lo mite es formalament un raconte, es a dire un discors que se desplega dins lo temps, e que descriu çò que fan de personatges.

La tèrra, plaçada al centre, vira a l’entorn del sieu axe.

Platon admet pas que doas revolucions dins l’esséncia de l’alma: l’una (la revoluxion de la natura de mèsme) èra de complat travada, e que l’autra (la revolucion de la natura de l’autre) èra trebolada. Al tèrme d’aquesta revolucion, totes los còrs celèstes se tornan a lor posicion iniciala. La filosofia es una mesa en òrdre de l’alma, dona venant de la divinitat, que jamai se realizèt e se realizarà pas jamai; alunhant de còrs matarials e corruptibles, s’alunha de la corrupcion mercé a la cognicion e la providéncia, poténcias respectivament teoricas e materialas. Segon Luc Brisson, lo filosòf qu’a lo projècte de descriure las originas del mond se confronta als mèsmes problèmas que lo poèta, e es tan desproveida qu’el: Esiòde, dins sa Teogonia, crida las Musas per saber a que se cal saupre al subjècte de las originas dels dieus. Lo demiurg a una personnalitat e d’umors e un aliat: trabalha coma un artesan, e assag de convéncer un autre personatge, la Necessitat: es atal ja un raconte mitic. Solament, i a una contradiccion dins la forma de mite e aquesta de las exigéncias de l’explicacion cosmologica que, ela, deuriá transcendir lo temps e far pas intervenir de personatges, mas puslèu d’entitats generalas.

La comparason timèa de l’opinion veraia e l’intellècte L’opinion veraia, concepcion que la persuasion pòt pas trantalhar, fa pas gaire de diferéncias amb l’intelligéncia, tot çò que nòstres organs atengan deu èsser admés coma perfièchament real. Mas cal destriar aquestas doas causas, que se forman en nosautre de biais separat e amb des caractèrs diferents: una ven de la sciéncia, l’autra de la persuasion: una es sempre en conformitat a la drecha rason, l’autra sens rason; l’una es inebranlabla, l’autra pòt trantalhar. L’opinion veraia aparten a totes los òmes, l’intelligéncia pas qu’als Dieus.

La coneissença scientifica Lo Timèu pausa lo problèma de la coneissença scientifica Luc Brisson et Walter Meyerstein, Inventer l’univers : le problème de la connaissance et les modèles cosmologiques, Éd. Les Belles Lettres, Paris, 1991.[réf. non conforme]. Timèu afirma qu’una explicacion scientifica deu presentar a l’encòp un caractèr de necessitat e d’idealitat – ambedos podent pas èsser destrusits sul còp de biais de donadas de percepcions sensiblas. Es a dire que podèm pas nos fisar simplament a las donadas que nos torna nostres sens.

Lo metòde ipoteticodeductiu Per resòlvre lo problèma de la coneissença scientifica, Platon realiza çò que vendrà lo metòde de quina que siá metòde scientific: lo metòde ipoteticodeductiu. Consistís a pausar a priori una lista d’axiòmas presupausats, puèi verificar, en se fondant sus de règlas d’inferéncia, de logica, se la proposicions que se ven a déduire dels axiòmas (los teorèmas) presentan una correspondéncia convenabla e rasonabla amb las donadas d’observacions. Sonque, dins lo Timèu, Platon pausa los axiòmas a posteriori. Mai, sas règlas d’inferéncias son implicitas. Fin finala, las observacions e verificacions experimentalas i son gaireben inexistentas: Platon utiliza pauc l’observacion per mostrar la validitat de son sistèma. Atal, Platon pren pas l’observacion coma punt de començament, ni coma critèri de validitat de son sistèma: i a pas que tres experiéncias fachas tot lo long de l’òbra:

Una experiéncia imaginària (o de pensada) relativa a la pesantor del fuòc Una experiéncia reala, relativa a la formacion de las odors Una autra experiéncia reala, relativa al ròtle de las fibras dins lo sang

Explicacion de las tres experiéncias

Platon critica l’idèa de sometre tal o autre aspècte de sa teoria a una experiéncia locala, contrarotlada e repetibla; per el, la verificacion experimentala implica una reproduccion exacta de la natura, çò qu’es impossible. Mai, l’observacion e la verificacion son confronadas a d’obstacles màger. En efièch, per far aquò scientificament, cal i far dintrar una cèrta nocion de mesura. Mas, a aquesta epòca, los instruments de mesura precís existisson pas. Pas degun a de mesura comuna, e las matematicas son encara a lor estadi primitiu.

Biologia Platon dich que lo caud es çò que desagrega per l’agudesa dels angles; lo freg se produtz quand, deslargats de l’umiditat, los elements mai bas podent pas dintrar butan los mai nauts en cercle. A aquesta lucha, Se dona lo nom de tremblament e a la sensasion aqueste de freg; lo problèma es que dins lo tèxte de Platon, los elements bas e los elements nauts semblan jogar un ròtle invèrs, Théophraste, Des Sensations, Frag. I, Chap. XV. La sensacion es un movement transmes a l’alma mejans lo còrs amb los organs dels sens, una informacion estrangièra a la rason, un transpòrt dins l’alma. La percepcion del negre e del blanc, colors que Platon ten per èsser d’afeccions, depend respectivament d’una contraccion del canal ocular o d’una dilatacion. Precisa tanben que son pas de « proprietats », que s’agís d’un organ de la vista, mas parlan de « caractèrs ». Segon lo Timèu, la bila a per foncion que de liberar la partida de l'alma que se trapa dins lo fetge e de la condensar; quand s’espandís liuarament, fa l'alma gauga.

Lo vegetal La passivitat e l’immobilitat del mond vegetal fasent sa condicion inferiora, al respècte de l’animal, de biais independent; cada espècia a son mitan; las plantas, los vegetals an una alma que lor permet de destriar çò que cal dins cada escasença, e una sagacitat diferenta d’aquesta de l’òme, ont es penetracion de l’esperit.

La Pronòia Dins los tèxtes platonicians lo mot grèc pronoia es rare: Es present pas que dins tres dialògs, lo Fèdra, lo Timèu e Las Leis, dins lo sens juridic de « premeditacion ». Dins lo Timèu, aqueste mot significa proprament « providéncia » dins dos passatge. Mas aquò implica pas que la nocion de providéncia divina siá, dins la filosofia de Platon, un element marginal. De fach, la providéncia es plenament a l’òbra dins lo libre X de las Leis. La nocion de providéncia divina ocupa dins la filosofia de Platon una plaça centrala, que es pas que en utilizant aquesta nocion que Platon pòt coma cal resòlvre lo problèma de las causas de la generacion e de la corrupcion pausat dins los darrièrs passatges del Fedon.

Quimia

La teoria de las odors Segon Platon dins lo Timèu, la bona odor es l’estat intermediari dels còrs al cambiar d’estat. Per comparar, Teofrast dirà que la bona odor es la seguida de la realizacion perfiècha que la calor naturala dona a las umors. Teofrast atribuís la bona odor a una mena de coccion de las matèrias aquosas, quand lo principi umid, qu’es funèst, ne foguèt deslargat per la calor.

Del fuòc Dins lo Timèu, Platon explica que lo fuòc coma element existís pas unicament jos forma de flama: mesclat a l’aiga o a l’aire, dona de calor e jòga un ròtle dins la digestion o la respiracion.

L’oposicion entre mite e explicacion