Gra w szachy (Partia szachów sióstr Anguissola) – obraz wykonany w 1555 roku w technice olejnej i temperowej malarki Sofonisby Anguissoli. Dzieło jest przechowywane w Muzeum Narodowym w Poznaniu.
Historia Obraz powstał w roku 1555. Artystka namalowała go w wieku 23 lat. Dzieło należy do głównego nurtu jej twórczości, w którym znajdują się autoportrety, portrety najbliższej rodziny czy portrety prominentnych osób. Giorgio Vasari zobaczył Grę w szachy w roku 1566 w Cremonie i dał jej opis w swoich Żywotach: „widziałem w domu jej ojca obraz jej ręki wykonany z wielką umiejętnością, będący portretem jej trzech sióstr podczas gry w szachy, a z nimi ich starej piastunki, co wszystko wymalowane jest z taką starannością i podobieństwem, że wydaje się jak żywe i nie brak im nic tylko mowy”. Płótno zostało prawdopodobnie sprzedane przez brata Sofonisby Asdrubala i znalazło się w Rzymie. Tam odnotowano je w inwentarzach humanisty Fulvia Orsiniego, a następnie kardynała Odoarda Farnese. Pozostawało własnością rodziny Farnese (uwzględnione w inwentarzu z 1653 i 1662 r.) i wraz z innymi dziełami sztuki z rodzinnej kolekcji zostało przeniesione do Parmy, a następnie do Neapolu. Na początku XIX w. obraz znajdował się w kolekcji Luciena Bonaparte, który sprzedał go w 1815 r. W 1823 r. zakupił go Atanazy Raczyński i umieścił w swojej galerii w Berlinie, następnie płótno w latach 1884–1903 było zdeponowane w w Berlinie i tam wystawiane. W 1903 r. Gra w szachy trafiła do Poznania i jest eksponowana w tamtejszym muzeum.
Opis mały|Ustawienie figur na szachownicy zaprezentowane na obrazie (wieża na d1 jest niewidoczna) W ogrodzie, na stole przykrytym wzorzystym wschodnim kobiercem leży szachownica, a wokół niej zgromadzone są trzy siostry Sofonisby Anguissoli i jej piastunka. O tożsamości osób widocznych na obrazie informuje napis na krawędzi pola szachowego: SEPHONISBA ANGVSSOLA VIRGO AMICLARIS FILIA EX VERA/ EFIGIE TRES SUAS SORORES ET ANCILAM PINXIT: MDVL (Sofonisba Anguissola panna córka Amilcara swe trzy siostry i piastunkę namalowała z prawdziwej postaci z natury 1555). Sofonisba była najstarszym dzieckiem swoich rodziców, miała pięć sióstr i jednego brata. Piętnastoletnia Lucia patrzy wprost na widza i z zadowoloną miną przesuwa na szachownicy pionek, zapewne wykonuje decydujący ruch. W ręku trzyma zbitą królową. Trzynastoletnia Minerva podnosi dłoń, jest to albo gest poddania się, albo protestu. Pomiędzy dwiema grającymi dziewczynkami widać szeroko uśmiechniętą dziesięcioletnią Europę, rozbawioną sytuacją.
Po prawej stronie malarka przedstawiła starą opiekunkę dziewcząt, która przygląda się grze. Jej twarz została uwieczniona również na kilku innych obrazach Sofonisby. Jak wynika z prześwietlenia obrazu promieniami rentgenowskimi, malarka pierwotnie umieściła jej podobiznę w centralnej części obrazu, a następnie zamalowała ją i przeniosła na prawy skraj płótna. Umiejscowienie twarzy piastunki w dość ciasnej przestrzeni i w specyficznym wykadrowaniu pozwala przypuszczać, że artystce zależało na umieszczeniu tej postaci na obrazie obok trójki jej rodzeństwa. W zamalowanej centralnej partii obrazu Sofonisba przedstawiła dąb.
W tle rozpościera się zamglony krajobraz, wzorowany na malarstwie flamandzkim. Pejzaż ten, z rzeką na pierwszym planie, miastem na wzgórzach i górami na horyzoncie, jest wytworem wyobraźni artystki, choć wśród licznych, sprawiających nierealne wrażenie budynków da się rozpoznać budowle inspirowane rzeczywiście istniejącymi w Cremonie.
Przedstawiona na obrazie partia szachów nie mogła się w rzeczywistości odbyć. Dziewczęta ubrane są zbyt wytwornie jak na zabawę na wolnym powietrzu. Noszą na sobie kosztowne suknie, których detale – hafty, falbany i koronki są oddane z wielką starannością. Również cenna biżuteria, którą ozdobione są siostry (Lucia ma perłową opaskę na głowie, a Minerva naszyjnik z pereł ze złotym wisiorem) to rodowe klejnoty matki, niestosowne do codziennych zajęć. Sofonisba ukazała je na Portrecie matki artystki – Bianki Ponzoni przedstawionej w reprezentacyjnej sukni i z bogatymi wyrobami jubilerskimi.
Szachownica jest namalowana poprawnie, ma 64 pola, ale plansza jest źle ustawiona – po stronie starszej siostry w rogu powinno być pole w kolorze białym, a nie czarnym. Układ bierek na planszy jest niemożliwy do osiągnięcia w żadnej partii.
Sofonisba Anguissola była zainteresowana oddawaniem różnych emocji na ludzkiej twarzy. Stąd na jej obrazie cała gama nastrojów: poważne miny starszych sióstr, chwila, w której uśmiech Europy zmienia jej rysy i zakłopotanie niani. Dodatkowo każda z postaci ukazana jest inaczej: Europa „en face”, Minerva z profilu, Lucia z półprofilu, a piastunka z ukosa.
Malarka zestawiła ze sobą na obrazie kontrastujące elementy: przeciwieństwem skromnej sukni służącej są eleganckie i drogie stroje dziewcząt, a kontrapunktem dla wieku starczego jest młodzieńcza świeżość dziewcząt.
Interpretacje Gra w szachy była przedstawiana na wielu renesansowych obrazach, gdyż kryła w sobie duży potencjał symboliczny. Jednym ze znaczeń nadawanych tej grze była nieuchronność przemijania. Figury poruszają się wprawiane w ruch wolą gracza, podobnie jak życie ludzkie utrzymywane jest wolą Boga czy Fortuny. Jednoznaczne skojarzenia z przemijaniem miało też kończące grę zebranie pionów i figur szachowych do drewnianej skrzynki lub woreczka. Na obrazie Sofonisby widać zbite bierki, które mogą symbolizować upływ czasu i przypominać o śmierci. W takim wypadku płótno mogłoby ukazywać alegorie różnych okresów życia, Europa byłaby wtedy dzieciństwem, Minerva nastolatką, Lucia młodą kobietą, a służąca starością.
Inną możliwą interpretacją obrazu jest ukazanie kobiecych możliwości. Sofonisba tworząc swoje dzieło namalowała tylko kobiety, pomijając np. brata Asdrubale. Malarka zapewne znała poemat pochodzącego z Cremony przyjaciela jej ojca, biskupa i humanisty Marca Girolama Vidy Scacchia ludus, być może był on inspiracją do powstania obrazu. W zakończeniu utworu pojedynek toczą ze sobą dwie królowe – biała i czarna, porównywane do Amazonek, będących uosobieniem kobiecej siły i niezależności. Jako kontekst interpretacyjny podaje się także dokonaną pod koniec XV w. reformę w grze w szachy, w wyniku której wzrosła rola królowej, bierki posiadającej największą swobodę ruchów na planszy. Ukazanie wyłącznie kobiet nad szachownicą jest zjawiskiem wyjątkowym w renesansowych Włoszech, gra ta była przedstawiana na obrazach jako pojedynek mężczyzn lub ewentualnie rywalizacja mężczyzny i kobiety. Szachy miały opinię rozrywki wysublimowanej, wymagającej od grającego intelektu i doświadczenia. Być może Sofonisba Anguissola ukazała swoje siostry nad szachownicą, chcąc wyrazić swoje przekonanie o ich dobrym wykształceniu i możliwościach intelektualnych.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Obrazy w Muzeum Narodowym w Poznaniu Kategoria:Obrazy Sofonisby Anguissoli Kategoria:Szachy w malarstwie